176 बार पढ़ा गया
ऋ॒तुभ्य॑ष्ट्वार्त॒वेभ्यो॑ मा॒द्भ्यः सं॑वत्स॒रेभ्यः॑। धा॒त्रे वि॑धा॒त्रे स॒मृधे॑ भू॒तस्य॒ पत॑ये यजे ॥
पद पाठ
ऋतुऽभ्य: । त्वा । आर्तवेभ्य: । मात्ऽभ्य: । सम्ऽवत्सरेभ्य: । धात्रे । विऽधात्रे । सम्ऽऋधे । भूतस्य । पतये । यजे ॥१०.१०॥
अथर्ववेद » काण्ड:3» सूक्त:10» पर्यायः:0» मन्त्र:10
पण्डित क्षेमकरणदास त्रिवेदी
पुष्टि बढ़ाने के लिये प्रकृति का वर्णन।
पदार्थान्वयभाषाः - [हे काष्ठ के प्रकृति !] (त्वा) तुझको (ऋतुभ्यः) ऋतुओं के लिए, (आर्तवेभ्यः) ऋतुओं में उत्पन्न पदार्थों के लिए, (माद्भ्यः) महीनों के लिए और (संवत्सरेभ्यः) यथावत् निवास देनेवाले वर्षों के [सुधार के] लिए, (धात्रे) धारण करनेवाले, (विधात्रे) रचनेवाले, (समृधे) यथा नियम बढ़ानेवाले (भूतस्य) जगत् के (पतये) पति के लिए (यजे) मैं समर्पण करता हूँ ॥१०॥
भावार्थभाषाः - परमेश्वर-नियम से जगत् की उत्पन्न करनेवाली प्रकृति की चेष्टाओं को सब ऋतुओं में देखते हुए विद्वान् लोग अपने समय को उपकार में लगाते हैं ॥१०॥
टिप्पणी: १०-(ऋतुभ्यः)। म० ९। वसन्तादीनां प्रीत्यर्थम्। (त्वा)। त्वाम्। एकाष्टकाम्। प्रकृतिम्। (आर्तवेभ्यः)। म० ९। ऋतूद्भवेभ्यः। (माद्भ्यः)। पद्दन्नोमास्०। पा० ६।१।६३। इति मासशब्दस्य मास् इत्यादेशः। सस्य तः मासेभ्यः। (संवत्सरेभ्यः)। म० २। वर्षेभ्यः। (धात्रे)। धारयित्रे। (विधात्रे)। सर्वस्य निर्मात्रे। (समृधे)। सम्+ऋधु वृद्धौ-क्विप्। समर्धयित्रे। अन्य। गतम्-९ ॥
