वांछित मन्त्र चुनें

प्रसू॑त इन्द्र प्र॒वता॒ हरि॑भ्यां॒ प्र ते॒ वज्रः॑ प्रमृ॒णन्ने॑तु॒ शत्रू॑न्। ज॒हि प्र॒तीचो॑ अ॒नूचः॒ परा॑चो॒ विष्व॑क्स॒त्यं कृ॑णुहि चि॒त्तमे॑षाम् ॥

मन्त्र उच्चारण
पद पाठ

प्रऽसूत: । इन्द्र: । प्रऽवता । हरिऽभ्याम् । प्र । ते । वज्र: । प्रऽमृणन् । एतु । शत्रून् ।जहि । प्रतीच: । अनूच: । पराच: । विष्वक् । सत्यम् । कृणुहि । चित्तम् । एषाम्॥१.४॥

अथर्ववेद » काण्ड:3» सूक्त:1» पर्यायः:0» मन्त्र:4


0 बार पढ़ा गया

पण्डित क्षेमकरणदास त्रिवेदी

युद्ध विद्या का उपदेश।

पदार्थान्वयभाषाः - (इन्द्र) हे परम ऐश्वर्यवाले राजन् ! (प्रवता) उत्तम गति वा मार्ग से (हरिभ्याम्) स्वीकरण और प्रापण [ग्रहण और दान] के साथ (ते) तेरा (प्रसूतः) चलाया हुआ (वज्रः) वज्र अर्थात् दण्ड (शत्रून्) शत्रुओं को (प्रमृणन्) पीड़ा देता हुआ (प्र, एतु) आगे चले। (प्रतीचः) सन्मुख आते हुए, (अनूचः) पीछे से आते हुए और (पराचः) तिरस्कार करके चलते हुए [शत्रुओं] को (जहि) नाश कर दे और (एषाम्) इन [शत्रुओं] के (चित्तम्) चित्त को (विष्वक्) सब प्रकार (सत्यम्) सत्पुरुषों का हितकारी (कृणु) बना दे ॥४॥
भावार्थभाषाः - नीतिज्ञ राजा-प्रजा और शत्रुओं से कर लेकर उनके हितकार्य में लगावे, जिससे सब बाहिरी-भीतरी शत्रु लोग नष्ट होकर दबे रहें और श्रेष्ठों का पालन किया करें ॥४॥
टिप्पणी: ४−(प्रसूतः)। षू क्षेपे-क्त। प्रेरितः। प्रवर्त्तितः। (इन्द्र)। हे प्रतापिन् राजन्। (प्रवता)। उपसर्गाच्छन्दसि धात्वर्थे। पा० ५।१।११८। इति उपसर्गात् साधने धात्वर्थे वर्त्तमानात् स्वार्थे वतिः प्रत्ययः। प्रवत उद्वतो निवत इत्यवतिर्गतिकर्मा-निरु० १०।२०। प्रकृष्टगत्या मार्गेण, प्रावनेन वा। (हरिभ्याम्)। हृपिषिरुहि०। उ० ४।११९। इति हृञ् हरणे-इन्। हरणं स्वीकारः प्रापणं स्तेयं नाशनं च। हरिः स्वीकारो ग्रहणं, प्रापणं दानं च ताभ्यां ग्रहणदानाभ्याम्। (ते)। तव (वज्रः)। दण्डरूपः। (प्रमृणन्)। प्रकर्षेण हिंसन्। (प्र, एतु)। प्रगच्छतु। (शत्रून्)। अरातीन्। (जहि)। हन वधगत्योः। विनाशय। (प्रतीचः)। ऋत्विग्दधृक्०। पा० ३।२।५९। इति प्रति+अञ्चतेः क्विन् अनिदिताम्०। पा० ६।४।२४। इति न लोपः। शसि। अचः। पा० ६।४।१३८। इत्यलोपे। चौ। पा० ६।३।१३८। इति दीर्घः। प्रतिमुखमागच्छतः शत्रून्। (अनूचः)। अनु+अञ्चु गतिपूजनयोः-क्विन्। पूर्ववत् सिद्धिः। अनु पश्चाद् आगच्छतः। (पराचः)। परा+अञ्चु-क्विन्। पूर्ववत् सिद्धिः। परा तिरस्कृत्य पराङ्मुखं वा गच्छतः। (विष्वक्)। विषु+अञ्चु-क्विन्। सर्वतः। (सत्यम्)। सद्भ्यो हितम्। (कृणुहि)। उतश्च प्रत्ययाच्छन्दसि वा वचनम्। वा० पा० ६।४।१०६। इति हेरलुक्। कृणु, कुरु। (चित्तम्)। अन्तःकरणम् (एषाम्)। शत्रूणाम् ॥