0 बार पढ़ा गया
पण्डित क्षेमकरणदास त्रिवेदी
मनुष्य के कर्तव्य का उपदेश।
पदार्थान्वयभाषाः - (गीर्भिः) वेदवाणियों से (गृणन्तः) स्तुति करते हुए हम (वसुपतिम्) वसुओं [अग्नि, पृथिवी, वायु, अन्तरिक्ष, आदित्य वा सूर्यलोक, द्यौ वा आकाश, चन्द्रलोक और तारागणों] के स्वामी, (ऋग्मियम्) स्तुतियोग्य, (गन्तारम्) ज्ञानवाले (इन्द्रम्) इन्द्र [बड़े ऐश्वर्यवाले परमेश्वर] को (वसोः) श्रेष्ठगुण की (ऊतये) रक्षा के लिये (होम) बुलाते हैं ॥१॥
भावार्थभाषाः - मनुष्य सब ऐश्वर्य के दाता और न्यायकारी परमात्मा की प्रार्थना और उत्तम गुणों की धारणा से राज्य लक्ष्मी को प्राप्त होकर उन्नति करें ॥१॥
टिप्पणी: १−(वसोः) श्रेष्ठगुणस्य (इन्द्रम्) परमैश्वर्यवन्तं परमेश्वरम् (वसुपतिम्) अष्टवसूनामग्निपृथिव्यादीनां स्वामिनम्। अग्निश्च पृथिवी च वायुश्चान्तरिक्षं चादित्यश्च द्यौश्च चन्द्रमाश्च नक्षत्राणि चैते वसवः-दयानन्दभाष्ये, ऋक्० १।९।९। (गीर्भिः) वेदवाणीभिः (गृणन्तः) स्तुवन्तः (ऋग्मियम्) अर्त्तिस्तुसुहु०। उ० १।१४०। ऋच स्तुतौ-मक्, कुत्वं जश्त्वं च, ऋग्म, स्तुतिः, तदर्हति ऋग्मियः। पात्राद्घंश्च। पा० ।१।६८। अर्हार्थे-घन्, यद्वा बाहुलकात् घच्। ऋग्मियमृग्मन्तमिति वार्चनीयमिति वा पूजनीयमिति वा-निरु० ७।२६। स्तुतियोग्यम् (होम) ह्वेञ् स्पर्धायां शब्दे च-लङ्। बहुलं छन्दसि। पा० २।४।७३। शपो लुक्। छन्दस्युभयथा। ३।४।११७। उभयसंज्ञात्वे गुणसम्प्रसारणे, सकारलोपश्छान्दसः। आह्वयामः (गन्तारम्) गच्छतेः-तृन्। ज्ञातारम् (ऊतये) रक्षायै ॥
