वांछित मन्त्र चुनें

इन्द्रः॑ स्व॒र्षा ज॒नय॒न्नहा॑नि जि॒गायो॒शिग्भिः॒ पृत॑ना अभि॒ष्टिः। प्रारो॑चय॒न्मन॑वे के॒तुमह्ना॒मवि॑न्द॒ज्ज्योति॑र्बृह॒ते रणा॑य ॥

मन्त्र उच्चारण
पद पाठ

इन्द्र: । स्व:ऽसा । जनयन् । अहानि । जिगाय । उशिक्ऽभि: । पृतना: । अभिष्टि: ॥ प्र । अरोचयत् । मनवे । केतुम् । अह्नाम् । अविन्दत् । ज्योति: । बृहते । रणाय ॥११.४॥

अथर्ववेद » काण्ड:20» सूक्त:11» पर्यायः:0» मन्त्र:4


0 बार पढ़ा गया

पण्डित क्षेमकरणदास त्रिवेदी

राजा और प्रजा के कर्तव्य का उपदेश।

पदार्थान्वयभाषाः - (अहानि) दिनों [दिनों के कर्मों] को (जनयत्) प्रकट करते हुए, (स्वर्षाः) सुख देनेहारे (अभिष्टिः) सब ओर मेल करनेवाले, (इन्द्रः) इन्द्र [तेजस्वी सेनापति] ने (उशिग्भिः) प्रीतियुक्त बुद्धिमानों के साथ (पृतनाः) सङ्ग्रामों को (जिगाय) जीता है। उसने (मनवे) मनन करनेवाले मनुष्य के लिये (अह्नाम्) दिनों के (केतुम्) ज्ञान को (प्र अरोचयत्) प्रकाशित कर दिया है और (बृहते) बड़े (रणाय) रण के जीतने के लिये (ज्योतिः) तेज (अविन्दत्) पाया है ॥४॥
भावार्थभाषाः - शूर सेनापति दुष्टों की बुराई और शिष्टों की भलाई जताकर शत्रुओं का नाश करे और न्याय की पताका फैलाकर प्रजा को कष्ट से छुड़ावे ॥४॥
टिप्पणी: ४−(इन्द्रः) परमैश्वर्यवान् सेनापतिः (स्वर्षाः) अ० ।२।८। स्वः+षण दाने-विट्, आत्त्वं षत्वं च। सुखस्य दाता (जनयन्) प्रकटयन् (अहानि) दिनानि। दिनकर्माणि (जिगाय) जि जये-लिट्। जितवान् (उशिग्भिः) वशेः कित्। उ० २।७१ वश कान्तौ-इजि प्रत्ययः। उशिजो मेधाविनाम-निघ० ३।१। कामयमानैर्मेधाविभिः (पृतनाः) सङ्ग्रामान्-निघ० २।१७ (अभिष्टिः) यज संगतिकरणे-क्तिन्। अभितः संगतिकर्ता (प्र) प्रकर्षेण (अरोचयत्) अदीपयत् (मनवे) मननशीलाय मनुष्याय (केतुम्) प्रज्ञाम् (अह्नाम्) दिनानाम् (अविन्दत्) अलभत (ज्योतिः) तेजः (बृहते) महते (रणाय) रणं सङ्ग्रामं जेतुम् ॥