181 बार पढ़ा गया
दृ॒ष्टम॒दृष्ट॑मतृह॒मथो॑ कु॒रूरु॑मतृहम्। अ॒ल्गण्डू॒न्त्सर्वा॑न्छ॒लुना॒न्क्रिमी॒न्वच॑सा जम्भयामसि ॥
पद पाठ
दृष्टम् । अदृष्टम् । अतृहम् । अथो इति । कुरूरुम् । अतृहम् । अल्गण्डून् । सर्वान् । शलुनान् । क्रिमीन् । वचसा । जम्भयामसि ॥३१.२॥
अथर्ववेद » काण्ड:2» सूक्त:31» पर्यायः:0» मन्त्र:2
पण्डित क्षेमकरणदास त्रिवेदी
छोटे-छोटे दोषों का भी नाश करे।
पदार्थान्वयभाषाः - (दृष्टम्) दीखते हुए और (अदृष्टम्) न दीखते हुए [क्रिमिगण] को (अतृहम्) मैंने नष्ट कर दिया है, (अथो) और भी (कुरूरुम्) भूमि पर रेंगनेवाले, वा बुरे प्रकार से सताने वा भिन-भिनानेवाले को (अतृहम्) मैंने नष्ट कर दिया है। (सर्वान्) सब (अल्गण्डून्) उपधानों [तकियों] में भरे हुए, (शलुनान्) वेग-वेग से चलनेवाले (क्रिमीन्) कीड़ों को (वचसा) वचन से (जम्भयामसि=०–मः) हम मार डालें ॥२॥
भावार्थभाषाः - १–जैसे मनुष्य बड़े और छोटे क्षुद्र जन्तुओं को, जो अशुद्धि, मलिनता आदि से उत्पन्न होकर बड़े-बड़े रोगों के कारण होते हैं, मार डालते हैं, इसी प्रकार अपने छोटे-छोटे दोषों का शीघ्र ही नाश करना चाहिये ॥२॥ २–(वचसा जम्भयामसि) वचन से हम मार डालें। इसका यह अभिप्राय है कि १–वचनमात्र से अर्थात् शीघ्र ही, २–ओषधि, शौच आदि के हित उपदेश से, ३–शब्द, गायत्री आदि मन्त्र के जप से, ४–रोचक कथा, लोरी वा गीत आदि के सुनाने से चित्त को शान्ति और शान्ति से कुरोग और कुवासनाओं का नाश होता है ॥ टिप्पणी–(कुरूरुम्) के स्थान पर सायणभाष्य में [कुरीरम्] और (शलुनान्) के स्थान पर (शल्गान्) है ॥
टिप्पणी: २–दृष्टम्। दृष्टिगोचरम्। स्थूलशरीरयुक्तम्। अदृष्टम्। अगोचरम्। सूक्ष्मकायम्। अस्माकं शरीरान्तः स्थितं वा। अतृहम्। तृह हिंसायाम्–छन्दसि लुङि च्लेरङ्। नाशितवानस्मि। अथो। अथ+उ। अपि च। कुरूरुम्। कु–रुरुम्। कु शब्दे, आर्त्तस्वरे–डु। कवन्ते शब्दयन्ति प्राणिनो यत्र सा कुः पृथिवी। कुवन्ते आर्त्तस्वरं कुर्वन्ति यस्मात् कु पापम्, कुत्सा। रुशातिभ्यां क्रुन्। उ० ४।१०३। इति रुङ् गतौ वधे, वा रु ध्वनौ–क्रुन्। छान्दसो दीर्घः। कौ भूमौ रवते गच्छतीति कुरुरुः। यद्वा, कुत्सितं रवते हिनस्ति, वा रौति ध्वनयतीति कुरुरुः। भूमिगन्तारम्। कुहिंसकम्। कुत्सितध्वनियुक्तं कीटम्। अल्गण्डून्। अल्–गण्डून्। अल पर्याप्तौ–क्विप्। भृमृशीङ्०। उ० १।७। इति गडि कपोलविषयक्रियायाम्–उ। गण्डयते शिरोभागः स्थाप्यतेऽत्रेति गण्डुः। उपधानम्। अलन्ति पर्याप्ता भवन्ति गण्डुषु, उपधानेषु ये तान्। सर्वान्। निःशेषान्। शलुनान्। कॄवृदारिभ्य उनन्। उ० ३।५३। इति शल वेगे–उनन्। शीघ्रगतीन्। क्रिमीन्। म० १। कीटान्। वचसा। वच कथने–असुन्। वचनेन। कथनेन। वचनमात्रेण, अतिशीघ्रम्। ओषधिशौचादिहितकथनेन–ओ३म्, गायत्र्यादिजपेन–रोचककथा–निद्रागीतादिवर्णनेन–इत्येवमर्थाः। जम्भयामसि। जभि नाशे, नाशने च। रधिजभोरचि। पा० ७।१।६१। इति नुम्। जम्भयामः। नाशयामः ॥
