वांछित मन्त्र चुनें

ऊर्ज॑मस्मा ऊर्जस्वती धत्तं॒ पयो॑ अस्मै पयस्वती धत्तम्। ऊर्ज॑म॒स्मै द्याव॑पृथि॒वी अ॑धातां॒ विश्वे॑ दे॒वा म॒रुत॒ ऊर्ज॒मापः॑ ॥

मन्त्र उच्चारण
पद पाठ

ऊर्जम् । अस्मै । ऊर्जस्वती इति । धत्तम् । पय: । अस्मै । पयस्वती इति । धत्तम् । ऊर्जम् । अस्मै । द्यावापृथिवी इति । अधाताम् । विश्वे । देवा: । मरुत: । ऊर्जम् । आप: ॥२९.५॥

अथर्ववेद » काण्ड:2» सूक्त:29» पर्यायः:0» मन्त्र:5


0 बार पढ़ा गया

पण्डित क्षेमकरणदास त्रिवेदी

मनुष्य अपनी उन्नति करता रहे, इसका उपदेश।

पदार्थान्वयभाषाः - (ऊर्जस्वती=०–त्यौ) हे अन्नवाली [पिता और माता] दोनों ! (अस्मै) इस [जीव को] (ऊर्जम्) अन्न (धत्तम्) दान करो, (पयस्वती=०–त्यौ) हे दूधवाली तुम दोनों ! (अस्मै) इसको (पयः) दूध वा जल (धत्तम्) दान करो। (द्यावापृथिवी=०–व्यौ) सूर्य और पृथिवी ने (अस्मै) इस [जीव] को (ऊर्जम्) अन्न (अधाताम्) दिया है, (विश्वे) सब (देवाः) दिव्यगुणवाले (मरुतः) दोषनाशक, प्राण अपानादि वायु और (आपः) व्यापनशील जल ने (ऊर्जम्) अन्न [अधुः] [दिया है] ॥५॥
भावार्थभाषाः - माता-पिता संतानों को ऐसी शिक्षा देकर उद्यमी करें कि वे खान-पान आदि प्राप्त करके सदा सुखी रहें। सूर्य, भूमि, वायु, जलादि प्राकृतिक पदार्थ खान-पानादि देकर बड़ा उपकार कर रहे हैं। उससे सबको लाभ उठाना चाहिये ॥५॥
टिप्पणी: ५–ऊर्जम्। म० ३। अन्नम्। ऊर्जस्वती। ऊर्ज बलप्राणनयोः–असुन्। ततो मतुप्। मस्य वः। तसौ मत्वर्थे। पा० १।४।४९। इति भत्वाद् रुत्वाभावः। विभक्तेः पूर्वसवर्णदीर्घः। हे अन्नवत्यौ। बलवत्यौ मातापितरौ। धत्तम्। दत्तम्। पयः। अ० १।४।१। दुग्धम्। जलम्। अस्मै। जीवाय। पयस्वती। पूर्ववत् सिद्धिः। दुग्धवत्यौ। जलवत्यौ। द्यावापृथिवी। अ० २।१।४। प्रगृह्यत्वाद् अचि प्रकृतिभावः। सूर्यभूमी। अधाताम्। डुधाञ्–लुङ्। दत्तवत्यौ। विश्वे। सर्वे। देवाः। दिव्यगुणयुक्ताः। मरुतः। अ० १।२०।१। अथातो मध्यस्थाना देवगणास्तेषां मरुतः प्रथमगामिनो भवन्ति मरुतो मितराविणो वा मितरोचिनो वा महद् द्रवन्तीति वा–निरु० ११।१३। वायुः। ऋत्विजः। शूराः पुरुषाः। आपः। अ० १।४।३। जलम्। आप्ताः प्रजाः–दयानन्दभाष्ये, य० ६।२७ ॥