वांछित मन्त्र चुनें
111 बार पढ़ा गया

आयु॑र॒स्मै धे॑हि जातवेदः प्र॒जां त्व॑ष्टरधि॒निधे॑ह्य॒स्मै। रा॒यस्पोषं॑ सवित॒रा सु॑वा॒स्मै श॒तं जी॒वाति॑ श॒रद॒स्तवा॒यम् ॥

मन्त्र उच्चारण
पद पाठ

आयु: । अस्मै । धेहि । जातऽवेद: । प्रऽजाम् । त्वष्ट: । अधिऽनिधेहि । अस्मै। राय: । पोषम् । सवित: । आ । सुव । अस्मै । शतम् । जीवाति । शरद: । तव । अयम् ॥२९.२॥

अथर्ववेद » काण्ड:2» सूक्त:29» पर्यायः:0» मन्त्र:2


पण्डित क्षेमकरणदास त्रिवेदी

मनुष्य अपनी उन्नति करता रहे, इसका उपदेश।

पदार्थान्वयभाषाः - (जातवेदः) हे प्राणियों को जानने वा धन देनेवाले परमेश्वर ! [वा अग्नि] (अस्मै) इस [जीव] को (आयुः) आयु (धेहि) दे, (त्वष्टः) हे सूक्ष्म रचना करनेवाले परमेश्वर ! [वा सूर्य] (अस्मै) इसको (प्रजाम्) प्रजाजन (अधि–निधेहि) अधिक-अधिक संग्रह कर। (सवितः) हे परम ऐश्वर्यवाले परमेश्वर ! [वा सूर्य] (अस्मै) इसको (रायः) धन की (पोषम्) पुष्टता (आसुव) भेज दे, (तव) तेरा [सेवक] (अयं) यह [जीव] (शतम्) सौ (शरदः) शरद् ऋतुओं तक (जीवाति) जीता रहे ॥२॥
भावार्थभाषाः - सर्वशक्तिमान् परमेश्वर के गुणों को विचारकर मनुष्य को (जातवेदाः) अपने लोगों का जाननेवाला, (त्वष्टा) विश्वकर्मा, सब कामों में कुशल और (सविता) महाप्रतापी होकर अपनी सामाजिक और आर्थिक शक्ति बढ़ाकर और संसार में कीर्ति फैलाकर पूर्ण आयु भोगना चाहिये ॥२॥
टिप्पणी: २–अग्नि के प्रभाव से शरीर में चेष्टा होती है और सूर्य से वृष्टि, वृष्टि से अन्न, अन्न से बल होता है। जो मनुष्य योग्य प्रयोग से इनको अनुकूल रखता है, वह प्रजावान्, धनवान् और आयुष्मान् होता है ॥२॥ २–आयुः। जीवनम्। अस्मै। समीपस्थाय प्राणिने। धेहि। डुधाञ् धारणपोषणदानेषु। देहि। प्रयच्छ। जातवेदः। अ० १।७।२। वेदो धनम्। निघ० २।१०। जातेभ्यः प्राणिभ्यो धनं ज्ञानं वा यस्मात् स जातवेदाः। हे प्राणिभ्यो धनप्रद, सर्वज्ञ, परमेश्वर ! प्रजाम्। सन्तानम्। पुत्रपौत्रभृत्यादिकम्। त्वष्टः। अ० २।५।६। त्वक्ष कार्श्ये–तृन्। हे तनूकारक। विश्वकर्मन्। सूर्य। अधिनिधेहि। अधिकं बाहुल्येन स्थापय। रायस्पोषम्। अ० १।९।४। रायो धनस्य पोषं वर्धनम्। सवितः। अ० १।१८।२। षु षू वा प्रसवैश्वर्ययोः–तृचि। स्वरतिसूतिसूयतिधूञूदितो वा। पा० ७।२।४४। विकल्पाद् इडागमः। परमेश्वरः। वृष्टिदानादिना शरीरिणां जनयिता सूर्यः। हे उत्पादक। ऐश्वर्यवन्। आ। अभिमुखम्। सुव। षू प्ररणे। प्रेरय। प्रापय। शतम्। बह्वीः। अपरिमिताः। जीवाति। जीव प्राणधारणे–लेट्। आडागमः। जीवतु। शरदः। अ० १।१०।२। शरदृतून्। संवत्सरान्। तव। तवानुगृहीतः। अयम्। प्राणी ॥