वांछित मन्त्र चुनें
143 बार पढ़ा गया

मि॒त्र ए॑नं॒ वरु॑णो वा रि॒शादा॑ ज॒रामृ॑त्युं कृणुतां संविदा॒नौ। तद॒ग्निर्होता॑ व॒युना॑नि वि॒द्वान्विश्वा॑ दे॒वानां॒ जनि॑मा विवक्ति ॥

मन्त्र उच्चारण
पद पाठ

मित्र: । एनम् । वरुण: । वा । रिशादा: । जराऽमृत्युम् । कृणुताम् । सम्ऽविदानौ । तत् । अग्नि: । होता । वयुनानि । विद्वान् । विश्वा । देवानाम् । जनिमा । विवक्ति ॥२८.२॥

अथर्ववेद » काण्ड:2» सूक्त:28» पर्यायः:0» मन्त्र:2


पण्डित क्षेमकरणदास त्रिवेदी

बुद्धि से विवाद करे, इसका उपदेश।

पदार्थान्वयभाषाः - (मित्रः) सर्वप्रेरक, काम में लगानेवाला दिन का समय (वा) और (रिशादाः) श्रम का भक्षण करनेवाला (वरुणः) रात्रि का समय (संविदानौ) दोनों मिले हुए (एनम्) इस पुरुष को (जरामृत्युम्=जरा–अमृत्युं जरा–मृत्युं वा) स्तुति के साथ अमर, अथवा, स्तुति वा बुढ़ापे से मृत्युवाला (कृणुताम्) करें। (तत्) इसलिये (होता) महादानी और (वयुनानि) सब व्यवस्थाओं को (विद्वान्) जाननेवाला (एनम्) (अग्निः) अग्नि [तेजस्वी परमेश्वर] (देवानाम्) दिव्य पदार्थों वा महात्माओं के (विश्वा=विश्वानि) सब (जनिमा=०–मानि) जन्मविधानों को (विवक्ति) बतलावे ॥२॥
भावार्थभाषाः - जो मनुष्य दिन और रात ईश्वर की आज्ञापालन में लगे रहते हैं, वे ही अन्त में यशस्वी होते हैं और सर्वज्ञ, सर्वान्तर्यामी परमेश्वर उनके हृदय में सब उत्तम-उत्तम व्यवस्थाओं और नियमों को प्रकट करता जाता है ॥२॥
टिप्पणी: २–मित्रः। म० १। मध्यस्थानदेवता–निरु० १०।२१। अहरभिमानी देवः–इति सायणः। दिनकालः। वरुणः। मध्यस्थानदेवता–निरु० १०।३। द्युस्थानदेवता–निरु० १२।२१। रात्र्यभिमानी [देवः–] इति सायणः। रात्रिसमयः। एनम्। जीवम्। वा। चार्थे। रिशादाः। इगुपधज्ञाप्रीकिरः कः। पा० ३।१।१३५। इति रिश हिंसायाम्–क। अद भक्षणे–असुन्। रिशानां हिंसकानां श्रमाणाम् अत्ता नाशयिता। जरामृत्युम्। अ० २।१३।२। जरया स्तुत्या अमृत्युः अमरणं यस्य तम्। यद्वा। जरया स्तुत्या वृद्धत्वेन वा मृत्युर्मरणं यस्य तम्। यशस्विनम्। कृणुताम्। उभौ कुरुताम्। संविदानौ। समो गम्यृच्छिप्रच्छिस्वरत्यर्तिश्रुविदिभ्यः। पा० १।३।२९। इति संपूर्वाद् वेत्तेरकर्मकात्–आत्मनेपदम्। लटः शानच्। संगच्छमानौ। ऐकमत्यं प्राप्तौ। तत्। तेन कारणेन। अग्निः। अ० १।६।२। व्यापकः सर्वज्ञः परमेश्वरः। होता। अ० १।११।१। हु–तृन्। दाता। आदाता। वयुनानि। अजियमिशीङ्भ्यश्च। उ० ३।६१। इति अज गतौ–उनन्, वीभावः। अथवा। वी गतिकान्तिव्याप्त्यादिषु–उनन्। वयुनं वेतेः कान्तिर्वा प्रज्ञा वा–निरु० ५।१४। ज्ञातव्यानि कर्माणि। विश्वा। विश्वानि। सर्वाणि। जनिमा। जनिमृङ्भ्यामिमनिन्। उ० ४।१४९। इति जन जनी वा–इमनिन्। जनिमानि, जन्मानि। प्रादुर्भावस्थानानि। विवक्ति। वचेः–लेटि शपः श्लुः। बहुलं छन्दसि। पा० ७।४।७८। इत्यभ्यासस्य इकारः। ब्रवीतु। उपदिशतु ॥