वांछित मन्त्र चुनें
162 बार पढ़ा गया

इ॒मं गो॒ष्ठं प॒शवः॒ सं स्र॑वन्तु॒ बृह॒स्पति॒रा न॑यतु प्रजा॒नन्। सि॑नीवा॒ली न॑य॒त्वाग्र॑मेषामाज॒ग्मुषो॑ अनुमते॒ नि य॑च्छ ॥

मन्त्र उच्चारण
पद पाठ

इमम् । गोऽस्थम् । पशव: । सम् । स्रवन्तु । बृहस्पति: । आ । नयतु । प्रऽजानन् । सिनीवाली । नयतु । आ । अग्रम् । एषाम् । आऽजग्मुष: । अनुऽमते । नि । यच्छ ॥२६.२॥

अथर्ववेद » काण्ड:2» सूक्त:26» पर्यायः:0» मन्त्र:2


पण्डित क्षेमकरणदास त्रिवेदी

मेल करने का उपदेश।

पदार्थान्वयभाषाः - (पशवः) सब पशु [गौ आदि वा मनुष्यादि प्राणी] (इमम्) इस (गोष्ठम्) स्थिर वचनवाले पुरुष [गोपाल वा प्रधान] से (सम् स्रवन्तु) आ-आकर मिलें और वह (बृहस्पतिः) बड़े-बड़ों का स्वामी [गोपाल वा सभापति] (प्रजानन्) पहचान-पहचानकर [उनको] (आ नयतु) ले आवे। (सिनीवाली) अन्न देनेवाली देवी [गृहपत्नी वा नीतिविद्या, आप] (एषाम्) इनका (अग्रम्) आगमन (आ नयतु) स्वीकार करे। (अनुमते) हे अनुकूल बुद्धिवाली [गृहपत्नी वा नीतिविद्या] (आजग्मुषः) इन आये हुओं को (नियच्छ) निमय में बाँधकर रख ॥२॥
भावार्थभाषाः - जैसे सायंकाल में गौ आदि मिलकर अपने गोवाले के पास आते हैं और (बृहस्पति) बड़े उपकारी गौ आदि का रक्षक उनको ढूँढ़-ढूँढ़ कर लाता है और उसकी गृहपत्नी आगे आकर उनको अन्न तृण आदि देकर प्रसन्न करती और अपने-अपने स्थान पर बाँध देती है, इसी प्रकार उत्तम सभापति अपने संगठित सभासदों को यथायोग्य आसन दे और नीति अर्थात् सुशीलता और विनय के साथ उनका आदर-सत्कार करके नियम में रक्खे ॥२॥ (अनुमते) पद के स्थान में सायणभाष्य में [अनुगते] व्याख्यात है ॥
टिप्पणी: २–इमम्। शुभगुणैर्निर्दिष्टं गोपालं प्रधानपुरुषं वा। गोष्ठम्। गौर्वाङ्नाम–निघ० १।११। गवि वाचि तिष्ठतीति गोष्ठः। स्थिरवाचं दृढ–वचनं गोपालं प्रधानपुरुषं वा। पशवः। म० १। सम्+स्रवन्तु। स्रु गतौ। समेत्य गच्छन्तु। बृहस्पतिः। अ० २।१३।२। बृहतां महतां प्राणिनां पाता रक्षिता। गोपः सभापतिर्वा। आनयतु। आगमयतु। प्रजानन्। प्र+ज्ञा–शतृ। विद्वान्। सिनीवाली। इण्सिञ्जिदीङुष्यविभ्यो नक्। उ० ३।२। इति षिञ् बन्धने–नक्, स्त्रियां ङीप्। बल संवरणे, यद्वा, बल जीवने, दाने–अण्, ङीप्। सिनीवाली, सिनमन्नं भवति सिनाति भूतानि बालं पर्व वृणोतेस्तस्मिन्नन्नवती। निरु० ११।३१। सिनीं सिनमन्नं बलति धारयतीति। अन्नधर्त्री। अन्नवती गृहपत्नी नीतिविद्या वा। आ+नयतु। छन्दसि परेऽपि। पा० १।४।८१। इति उपसर्गस्य परत्वम्। आगमयतु। अग्रम्। ऋज्रेन्द्राग्रवज्र०। उ० २।२८। इति अगि गतौ–रन्। अग्रतः। पुरस्तात्। आजग्मुषः। आङ्+गमेः क्वसुः। वसोः संप्रसारणम्। पा०। ६।४।१३। इति शसि संप्रसारणम्। आगतान्। पशून्। अनुमते। अनु+मन बोधे–क्तिन्। अनुमतिरनुमननात्–निरु० ११।२९। अनुकूलबुद्धियुक्ते। नियच्छ। नियमय ॥