वांछित मन्त्र चुनें

शेर॑भक॒ शेर॑भ॒ पुन॑र्वो यन्तु या॒तवः॒ पुन॑र्हे॒तिः कि॑मीदिनः। यस्य॒ स्थ तम॑त्त॒ यो वः॒ प्राहै॒त्तम॑त्त॒ स्वा मां॒सान्य॑त्त ॥

मन्त्र उच्चारण
पद पाठ

शेरभक । शेरभ । पुन: । व: । यन्तु । यातव: । पुन: । हेति: । किमीदिन: । यस्य । स्थ । तम् । अत्त । य: । व: । प्रऽअहैत् । तम् । अत्त । स्वा । मांसानि । अत्त ॥२४.१॥

अथर्ववेद » काण्ड:2» सूक्त:24» पर्यायः:0» मन्त्र:1


0 बार पढ़ा गया

पण्डित क्षेमकरणदास त्रिवेदी

म० १–४ कुसंस्कारों के और ५–८ कुवासनाओं के नाश का उपदेश।

पदार्थान्वयभाषाः - (शेरभक) अरे वधकपन में मन लगानेवाले ! (शेरभ) अरे रङ्ग में भङ्ग डालनेवाले ! [दुष्ट !] और (किमीदिनः) अरे लुतरे लोगों ! (वः) तुम्हारी (यातवः) पीड़ाएँ और (हेतिः) चोट (पुनः-पुनः) लौट-लौट कर (यन्तु) चली जावें। तुम (यस्य) जिसके [साथी] (स्थ) हो, (तम्) उस [पुरुष] को (अत्त) खाओ, (यः) जिस [पुरुष] ने (वः) तुमको (प्राहैत्=प्राहैषीत्) भेजा है, (तम्) उसको (अत्त) खाओ, (स्वा=स्वानि) अपने ही (मांसानि) माँस की बोटियाँ (अत्त) खाओ ॥१॥
भावार्थभाषाः - जैसे नीतिनिपुण राजा अपने बुद्धिबल से ऐसा प्रबन्ध करता है कि शत्रु जो कुछ छल-बल करे, वह उसी को ही उलटा दुःखदायी हो और उसके मनुष्य उसकी कुनीतियों को जानकर उसका ही नाश कर दें और वे लोग आपस में विरोध करके परस्पर मार डालें। इसी प्रकार आत्मजिज्ञासु पुरुष अपने शरीर और आत्मा की निर्बलता और दोषों और उनसे उत्पन्न दुष्ट फलों को समझकर बुद्धिपूर्वक उन्हें एक-एक करके नाश कर दे और जितेन्द्रिय होकर आनन्द भोगे ॥१॥ सायणभाष्य में (स्वा) पद के स्थान में (सा) पद है और उसका अर्थ [तस्य शत्रोः यद्वा सा हेतिः] ऐसा किया है, हमारी समझ में बहुवचनान्त (स्वा) पद ही ठीक है ॥ इस सूक्त के पहिले चार मन्त्रों में पुंल्लिङ्ग शब्दों का और पिछले पाँच मन्त्रों में स्त्रीलिङ्गों का संबोधन है ॥
टिप्पणी: १–शेरभक। शसु वधे–ड। कृञादिभ्यः संज्ञायां वुन्। उ० ५।३५। इति रभङ् उत्सुकीभावे=अविचारप्रवृत्तौ–वुन्। शसति हन्ति येनेति शः। शस्त्रं हननं वधो वा। शे वधे। रभते उत्सुकीभवतीति शेरभकः, तत्सम्बुद्धौ। अलुक्समासः। हे हिंसायामुत्सुक। शेरभ। वृधिवपिभ्यां रन्। उ० २।२७। इति शीङ् स्वप्ने–रन्। ओभञ्जो मोटने–ड। शेवं सुखनाम–निघ० ३।६। शेरं शेवं सुखं भनक्तीति शेरभः सुखभञ्जकः। तत्सम्बुद्धौ। पुनः। पन स्तुतौ–अर्, अकारस्य उत्वम्। द्वितीयं–वारे। भेदे। निवृत्य। वः। युष्माकम्। यन्तु। इण् गतौ। गच्छन्तु। यातवः। अ० १।७।१। यत ताडने–उण्। ताडनाः। पीडाः। हेतिः। अ० १।१३।३। हन वधे–क्तिन्। हननम्। वज्रः। किमीदिनः। अ० १।७।१। किम्+इदम्–इनि। पिशुनाः। यस्य। अस्मद्विरोधिनः। स्थ। सहायका भवथ। तम्। विरोधिनम्। अत्त। भक्षयत। वः। युष्मान्। प्र–अहैत्। हि गतौ–अन्तर्भावितण्यर्थः। लुङि सिचि वृद्धौ। बहुलं छन्दसि। पा० ७।३।९७। इति अपृक्तप्रत्ययस्य ईडभावे। स्कोः संयोगाद्योरन्ते०। पा० ८।२।२९। इति सलोपः। प्राहैषीत्। प्रेषितवान्। स्वा। स्वानि। मांसानि। अ० १।११।४। मन ज्ञाने धृतौ च–स प्रत्ययः। पिशितानि ॥