वांछित मन्त्र चुनें
279 बार पढ़ा गया

अ॑नव॒द्याभिः॒ समु॑ जग्म आभिरप्स॒रास्वपि॑ गन्ध॒र्व आ॑सीत्। स॑मु॒द्र आ॑सां॒ सद॑नं म आहु॒र्यतः॑ स॒द्य आ च॒ परा॑ च॒ यन्ति॑ ॥

मन्त्र उच्चारण
पद पाठ

अनवद्याभि: । सम् । ऊं इति । जग्मे । आभि: । अप्सरासु । अपि । गन्धर्व: । आसीत् । समुद्रे । आसाम् । सदनम् । मे । आहु: । यत: । सद्य: । आ । च । परा । च । यन्ति ॥२.३॥

अथर्ववेद » काण्ड:2» सूक्त:2» पर्यायः:0» मन्त्र:3


पण्डित क्षेमकरणदास त्रिवेदी

परमेश्वर सर्वशक्तिमान् है, इसका उपदेश।

पदार्थान्वयभाषाः - (गन्धर्वः) गन्धर्व [म० १] (आभिः) इन (अनवद्याभिः) निर्दोष [अप्सराओं] के साथ (उ) अवश्य (संजग्मे) संगतिवाला था और (अप्सरासु) अप्सराओं में [सब प्राणियों, वा अन्तरिक्ष वा बीजरूप जल में व्यापक, वा उत्तमरूपवाली अपनी शक्तियों में] (अपि) निःसन्देह (आसीत्) वर्त्तमान था। (आसाम्) इन [अप्सराओं] का (सदनम्) घर (समुद्रे) अन्तरिक्ष में [वा समुद्ररूप गम्भीर स्थान में] (मे) मुझको (आहुः) वे बताते हैं, (यतः) जिस स्थान से वे (च) अवश्य (आ यन्ति) आती (च) और (परा=परायन्ति) दूर चली जाती हैं ॥३॥
भावार्थभाषाः - (गन्धर्व) भूमि आदि लोकों और वेदवाणी का धारक (अप्सराओं) अर्थात् सब प्राणियों और जल आदि सृष्टि के उपादान कारण पदार्थों में वर्त्तमान अपनी शक्तियों के साथ विराजमान रहता है, ये अद्भुत शक्तियाँ अति विस्तीर्ण आकाश में वर्त्तमान रहती और मनुष्य आदि के शरीरों में परमाणुओं की संयोगदशा में दृश्य और उनकी वियोगदशा में अदृश्य हो जाती हैं ॥३॥ टिप्पणी–(गन्धर्वः) और (अप्सरसः) शब्दों के लिये यजुर्वेद अ० १८ म० ३८–४३, छह मन्त्र देखें। वहाँ (अप्सरसः) शब्द है, जो (अप्सराः) शब्द का पर्य्यायवाची है। ऋ॒ता॒षाडृ॒तधा॑मा॒ग्निर्ग॑न्ध॒र्वस्तस्यौष॑धयोऽप्स॒रसो॒ मुदो नाम॑। स न॑ इ॒दं ब्रह्म॑ क्ष॒त्रं पा॑तु॒ तस्मै॒ स्वाहा॒ वाट् ताभ्यः॒ स्वाहा॑ ॥१॥ (ऋताषाट्) सत्यनियम का सहनेवाला, (ऋतधामा) सत्य प्रभाववाला, (अग्निः) सर्वव्यापक, वा अग्निसमान रक्षक, परमेश्वर (गन्धर्वः) सूर्य, पृथिवी और वेदवाणी आदि का धारण करनेवाला है। (तस्य) उसको [गन्धर्व की बनायी] (मुदः) आनन्द देनेवाली (औषधयः) ओषधें [अन्नादि वस्तुएँ] (नाम) प्रसिद्धरूप से (अप्सरसः) अप्सराएँ अर्थात् आकाश, वा प्राणों, व जल में चलनेवाली वा उत्तमरूपवाली सामग्री हैं। (सः) वह परमेश्वर (नः) हमारे लिये (इदम्) इस (ब्रह्म) ब्राह्मणकुल और (क्षत्रम्) क्षत्रियकुल की (पातु) रक्षा करे। (तस्मै) उस परमेश्वर को (स्वाहा) सुन्दर वाणी और (वाट्) आवाहन और (ताभ्यः) उन सामग्रियों के लिये (स्वाहा) सुन्दर स्तुति है ॥ यह मन्त्र ३८ वाँ है। इसी प्रकार अन्य पाँच मन्त्रों में (गन्धर्वः) शब्द (सूर्यः, चन्द्रमाः, वातः, यज्ञः, मनः) शब्दों के साथ और (अप्सरसः) शब्द (मरीचयः, नक्षत्राणि, आपः, दक्षिणाः, ऋक्सामानि) शब्दों के साथ क्रम से आये हैं ॥
टिप्पणी: ३–अनवद्याभिः। अवद्यपण्यवर्यागर्ह्यपणितव्यानिरोधेषु। पा० ३।१।१०१। इति अन्+अ+वद वाचि–यत्प्रत्ययान्तो निपातः। अगर्ह्याभिः। प्रशस्तगुणाभिः। सम्–जग्मे। सम्+गम्लृ–लिट्। समो गम्यृच्छि०। पा० १।३।२९। इति सम्पूर्वाद् अकर्मकाद् गमेरात्मनेपदम्। गमहन०। पा० ६।४।९८। इत्युपधालोपः। संगतवान्। अप्सरासु। आप्नोतेर्ह्रस्वश्च। उ० २।५८। इति आप्लृ व्याप्तौ–क्विप्। आपः, अन्तरिक्षनाम निघ० १।३। उदकनाम–निघ० १।१२। दयानन्दभाष्ये प्राणा जलानि वा–य० ४।७। आप्ताः प्रजाः–६।२७। व्यापिकास्तन्मात्राः–२७।२५। नन्दिग्रहिपचादिभ्यो ल्युणिन्यचः। पा० ३।१।१३४। इति सृ गतौ–पचाद्यच्। यद्वा। वृतॄवदिहनिकमिकषिभ्यः सः। उ० ३।६२। इति आप्लृ व्याप्तौ–स प्रत्ययः। उपधाह्रस्वः। अप्सः=रूपम्, निघ० ३।७। रो मत्वर्थीयः। अथवा, रा दानादानयोः–अच्। टाप्। अप्सरा अप्सारिण्यपि वाऽप्स इति रूपनाम, अप्सातेरप्सानीयं भवति, आदर्शनीयं व्यापनीयं वेति, तद्रा भवति रूपवती तदनयात्तमिति वा तदस्यै दत्तमिति वा–निरु० ५।१३। अप्सु आकाशे जलेषु प्राणेषु प्रजासु वा सरणशीलाः, अथवा रूपवत्यः परमेश्वरशक्तयः। समुद्रे। अ० १।३।८। अन्तरिक्षे–निघ० १।३।८। सदनम्। सीदन्त्यत्रेति। षद्लृ गतौ–ल्युट्। गृहम्। आहुः। ब्रूञ् व्यक्तायां वाचि–लट्। ब्रुवन्ति कथयन्ति ब्रह्मवादिनः। आ+यन्ति। इण् गतौ। आगच्छन्ति, आविर्भवन्ति सृष्टिकाले। परा+यन्ति। दूरे गच्छन्ति तिरोभवन्ति प्रलयकाले ॥