वांछित मन्त्र चुनें

स नः॑ पि॒ता ज॑नि॒ता स उ॒त बन्धु॒र्धामा॑नि वेद॒ भुव॑नानि॒ विश्वा॑। यो दे॒वानां॑ नाम॒ध एक॑ ए॒व तं सं॑प्र॒श्नं भुव॑ना यन्ति॒ सर्वा॑ ॥

मन्त्र उच्चारण
पद पाठ

स: । न: । पिता । जनिता । स: । उत । बन्धु: । धामानि । वेद । भुवनानि । विश्वा । य: । देवानाम् । नामऽध: । एक: । एव । तम् । सम्ऽप्रश्नम् । भुवना । यन्ति । सर्वा ॥१.३॥

अथर्ववेद » काण्ड:2» सूक्त:1» पर्यायः:0» मन्त्र:3


0 बार पढ़ा गया

पण्डित क्षेमकरणदास त्रिवेदी

ब्रह्म के मिलने का उपदेश।

पदार्थान्वयभाषाः - (सः) वही [ईश्वर] (नः) हमारा (पिता) पालक और (जनिता) जनक, (उत) और (सः) वही (बन्धुः) बान्धव है, वह (विश्वा=विश्वानि) सब (धामानि) पदों [अवस्थाओं] और (भुवनानि) लोकों को (वेद) जानता है। (यः) जो [परमेश्वर] (एकः) अकेला (एव) ही (देवानाम्) दिव्य गुणवाले पदार्थों का (नामधः) नाम रखनेवाला है, (संप्रश्नम्) यथाविधि पूँछने योग्य (तम्) उसको (सर्वा=सर्वाणि) सब (भुवना=०–नानि) प्राणी (यन्ति) प्राप्त होते हैं ॥३॥
भावार्थभाषाः - परमेश्वर संसार का माता, पिता, बन्धु और सर्वज्ञ और सर्वान्तर्यामी है, वही पिता के समान सृष्टि के पदार्थों का नामकरण संस्कार करता है, जैसे, सूर्य, पृथिवी, मनुष्य, गौ, घोड़ा आदि। विद्वान् लोग सत्सङ्ग करके उस जगदीश्वर को पाते और आनन्द भोगते हैं ॥३॥ (नामधः) के स्थान पर सायणभाष्य, ऋग्वेद और यजुर्वेद में [नामधाः] है। २–यह मन्त्र ऋग्वेद १०।८२।३। तथा य० १७।२७। में कुछ भेद से है ॥
टिप्पणी: ३–पिता। म० २ पालयिता। जनिता। जनी जनने–णिचि तृच्। जनिता मन्त्रे। पा० ६।४।५३। इति तृचि णिलोपो निपात्यते। जनयिता। उत्पादकः। बन्धुः। शॄस्वृस्निहि०। उ० १।१०। इति बन्ध बन्धने उ प्रत्ययः, स च नित्। ञ्नित्यादिर्नित्यम्। पा० ६।१।१९१। इति नित्त्वाद् आद्युदात्तः, प्रेम्णा बध्नातीति। बान्धवः। धामानि। म० २। धामानि त्रयाणि भवन्ति स्थानानि नामानि जन्मानीति–निरु० ९।२८। जन्मस्थाननामानि। वेद। म० १। वेत्ति। भुवनानि। भूसूधूभ्रस्जिभ्यश्छन्दसि। उ० २।८०। इति भू सत्तायाम्–क्युन्। सर्वपदार्थाधिकरणानि। लोकान्। देवानाम्। दिवु पचाद्यच् पृथिव्यादिदिव्यपदार्थानाम्। नामधः। नाम+धाञ् धारणे–क। नामकरणकर्ता, नामधारकः। एकः। इण्गतौ–कन्। अद्वितीयः। असहायः। सम्प्रश्नम्। सम्यक् पृच्छन्ति यस्मिँस्तम्। परमात्मानम्। यथाविधि। प्रश्नीयम्। अन्वेषणीयम्। भुवना। भुवनानि। लोकाः। यन्ति। इण् गतौ–लट्। गच्छन्ति, प्राप्नुवन्ति। लभन्ते ॥