वांछित मन्त्र चुनें
312 बार पढ़ा गया

प्र तद्वो॑चेद॒मृत॑स्य वि॒द्वान् ग॑न्ध॒र्वो धाम॑ पर॒मं गुहा॒ यत्। त्रीणि॑ प॒दानि॒ निहि॑ता॒ गुहा॑स्य॒ यस्तानि॒ वेद॒ स पि॒तुष्पि॒तास॑त् ॥

मन्त्र उच्चारण
पद पाठ

प्र । तत् । वोचेत् । अमृतस्य । विद्वान् । गन्धर्व: । धाम । परमम् । गुहा । यत् । त्रीणि । पदानि । निऽहिता । गुहा । अस्य । य: । तानि । वेद । स: । पितु: । पिता । असत् ॥१.२॥

अथर्ववेद » काण्ड:2» सूक्त:1» पर्यायः:0» मन्त्र:2


पण्डित क्षेमकरणदास त्रिवेदी

ब्रह्म के मिलने का उपदेश।

पदार्थान्वयभाषाः - (विद्वान्) विद्वान् (गन्धर्वः) विद्या का धारण करनेवाला पुरुष (अमृतस्य) अविनाशी ब्रह्म के (तत्) उस (परमम्) सबसे ऊँचे (धाम) पद का (प्रवोचद्) उपदेश करे (यत्) जो पद (गुहा=गुहायाम्) गुफा [प्रत्येक अगम्य पदार्थ हृदय आदि] के भीतर है। (अस्य) इस [ब्रह्म] की (गुहा) गुफा [अगम्यशक्ति] में (त्रीणि) तीनों (पदानि) पद (निहिता=०–तानि) ठहरे हुए हैं, (यः) जो [विद्वान् पुरुष] (तानि) उनको (वेद) जान लेता है, (सः) वह (पितुः) पिता का (पिता) पिता (असत्) हो जाता है ॥२॥
भावार्थभाषाः - विद्वान् महात्मा पुरुष उस परब्रह्म की महिमा का सदा उपदेश करते रहते हैं। वह ब्रह्म सूक्ष्म से सूक्ष्म और महान् से महान् है। उसके ही वश में तीन पद, अर्थात् संसार की सृष्टि, स्थिति और नाश ये तीनों अवस्थाएँ, अथवा भूत, भविष्यत् और वर्त्तमान, तीनों काल, अथवा सत्त्व, रज और तम, तीनों गुण वर्त्तमान हैं। जिस महापुरुष योगी को इन अवस्थाओं का विज्ञान व्यष्टि और समष्टिरूप से होता है, वह पिता का पिता अर्थात् महाविज्ञानियों में महाविज्ञानी होता है ॥२॥ १–यह मन्त्र कुछ भेद से यजुर्वेद में है–अ० ३२। म० ९। २–मनु महाराज ने कहा है–अ० २।१५३। अज्ञो भवति वै बालः पिता भवति मन्त्रदः। अज्ञं हि बालमित्याहुः पितेत्येव तु मन्त्रदम् ॥१॥ अज्ञानी ही बालक होता है, वेदोपदेष्टा पिता होता है। [मुनि लोग] अज्ञानी को ही बालक और वेदोपदेष्टा को ही पिता कहते हैं ॥१॥
टिप्पणी: २–वोचेत्। ब्रूञ् व्यक्तायां वाचि आशीर्लिङि वच्यादेशे। लिङ्याशिष्यङ्। पा० ३।१।८६। इति अङ् प्रत्ययः। वच उम्। पा० ७।४।२०। इति उम् आगमः। उच्यात्। उपदिशेत्। व्यवहिताश्च। पा० १।४।८२। इति (प्र) उपसर्गस्य क्रियया संबन्धः। अमृतस्य। तनिमृङ्भ्यां किच्च। उ० ३।८८। इति अ+मृङ् प्राणत्यागे–तन्, स च कित्। मरणरहितस्य। अविनाशिनः। परब्रह्मणः। विद्वान्। वेत्तीति। विद ज्ञाने–शतृ। विदेः शतुर्वसुः। पा० ७।१।३६। इति शतुर्वसुरादेशः। आत्मवित्। प्राज्ञः। पण्डितः। गन्धर्वः। गां वाणीं पृथिवीं गतिं वा धरति धारयति वा सः। कॄगॄशॄदॄभ्यो वः। उ० १।१५५। इति गो+धृञ् धारणे–व प्रत्ययः, पृषोदरादिना गो शब्दस्य गमादेशः। वेदवाणी–धारकः। वेदवेत्ता। स्वर्गगायकः। सूर्यः। घोटकः। धाम। अ० १।१३।३। स्थानम्। प्रभावम्। त्रीणि। तरतेड्रिः। उ० ५।६६। सृष्टिस्थितिप्रलयादिरूपाणि। पदानि। पद्यन्ते गम्यन्ते प्राणिभिः। पद गतौ–अच्। कर्माणि। वस्तूनि। निहिता। दधातेर्हिः। पा० ७।४।४२। इति नि+डुधाञ् धारणपोषणयोः–क्त। हिरादेशः। शेश्छन्दसि बहुलम्। पा० ६।१।७०। इति शिलोपः। निहितानि। स्थापितानि, स्थितानि। वेद। विद ज्ञाने। विदो लटो वा। पा० ३।४।८३। इति सिपो णल् आदेशः। वेत्ति। जानाति। साक्षात्करोति। पितुः पिता। नप्तृनेष्टृत्वष्टृहोतृ०। उ० २।९५। इति पा रक्षणे–तृच्। निपातनात् साधुः। ज्ञानप्रदानेन स्वरक्षकस्यापि रक्षकः। महाविद्वान्। असत्। अस सत्तायां–लेट्, अडागमः। भूयात् ॥