वांछित मन्त्र चुनें

अङ्गि॑रसा॒मय॑नं॒पूर्वो॑ अ॒ग्निरा॑दि॒त्याना॒मय॑नं॒ गार्ह॑पत्यो॒ दक्षि॑णाना॒मय॑नं दक्षिणा॒ग्निः। म॑हि॒मान॑म॒ग्नेर्विहि॑तस्य॒ ब्रह्म॑णा॒ सम॑ङ्गः॒ सर्व॒ उप॑ याहि श॒ग्मः॥

मन्त्र उच्चारण
पद पाठ

अङ्ग‍िरसाम् । अयनम् । पूर्व: । अग्नि । आदित्यानाम् । अयनम् । गार्हऽपत्य । दक्षिणानाम् । अयनम् । दक्षिणऽअग्नि: । महिमानम् । अग्ने: । विऽहितस्य । ब्रह्मणा । सम्ऽअङ्ग: । सर्व: । उप । याहि । शग्म: ॥४.८॥

अथर्ववेद » काण्ड:18» सूक्त:4» पर्यायः:0» मन्त्र:8


0 बार पढ़ा गया

पण्डित क्षेमकरणदास त्रिवेदी

सत्य मार्ग पर चलने का उपदेश।

पदार्थान्वयभाषाः - (अङ्गिरसाम्)महर्षियों का (अयनम्) मार्ग (पूर्वः) पूर्वीय (अग्निः) अग्नि है, (आदित्यानाम्) [उन्हीं] अखण्ड व्रतवाले ब्रह्मचारियों का (अयनम्) मार्ग (गार्हपत्यः) गृहपति कीअग्नि है, (दक्षिणानाम्) [उन्हीं] कार्यकुशलों का (अयनम्) मार्ग (दक्षिणाग्निः)दक्षिणवाली अग्नि है। (ब्रह्मणा) ब्रह्मा [चारों वेद जाननेवाले] कर के (विहितस्य) स्थापित (अग्नेः) अग्नि की (महिमानम्) महिमा को (समङ्गः) दृढ़ाङ्ग, (सर्वः) सम्पूर्ण [चित्तवाला] और (शग्मः) शक्तिमान् होकर तू (उप याहि) सर्वथाप्राप्त कर ॥८॥
भावार्थभाषाः - यज्ञ में ब्रह्मा कीस्थापित पूर्वाग्नि, गार्हपत्य और दक्षिणाग्नि को प्रकाशित करने से विद्वान् लोगआत्मिक उन्नति करके सब प्रकार शक्तिमान् होवें ॥८॥
टिप्पणी: ८−(अङ्गिरसाम्) महर्षीणाम् (अयनम्) मार्गः (पूर्वः) पूर्वायां दिशि वर्तमानः (अग्निः) होमाग्निः (आदित्यानाम्) अखण्डब्रह्मचारिणाम् (अयनम्) मार्गम् (गार्हपत्यः) गृहपति−ञ्य।गृहिपतिना संयुक्तो यज्ञाग्निः (दक्षिणानाम्) द्रुदक्षिभ्यामिनन्। उ० २।५०। दक्षवृद्धौ शीघ्रार्थे च-इनन्। दक्षाणां कार्यकुशलानाम् (दक्षिणाग्निः) दक्षिणादिशिवर्तमानोऽग्निः (महिमानम्) महत्त्वम् (अग्नेः) भौतिकस्य (विहितस्य) यथाविधिस्थापितस्य (ब्रह्मणा) चतुर्वेदज्ञेन (समङ्गः) संहतावयवः। दृढाङ्गः (सर्वः)समस्तः। समाहितचित्तः (उप याहि) सर्वथा प्राप्नुहि (शग्मः) युजिरुचितिजां कुश्च।उ० १।१४६। शक्लृ शक्तौ-मक् कस्य गः। शक्तः। समर्थः ॥