वांछित मन्त्र चुनें
138 बार पढ़ा गया

त्रयः॑ सुप॒र्णाउप॑रस्य मा॒यू नाक॑स्य पृ॒ष्ठे अधि॑ वि॒ष्टपि॑ श्रि॒ताः। स्व॑र्गा लो॒काअ॒मृते॑न वि॒ष्ठा इष॒मूर्जं॒ यज॑मानाय दुह्राम् ॥

मन्त्र उच्चारण
पद पाठ

त्रय: । सुऽपर्णा: । उपरस्य । मायू इति । नाकस्य । पृष्ठे । अधि । विष्टपि । श्रिता: । स्व:ऽगा: । लोका: । अमृतेन । विऽस्था: । इषम् । ऊर्जम् । यजमानाय । दुह्राम् ॥४.४॥

अथर्ववेद » काण्ड:18» सूक्त:4» पर्यायः:0» मन्त्र:4


पण्डित क्षेमकरणदास त्रिवेदी

सत्य मार्ग पर चलने का उपदेश।

पदार्थान्वयभाषाः - (त्रयः) तीन [ब्रह्मजीव और प्रकृति] (सुपर्णाः) सुन्दर पालन वा पूर्तिवाले पदार्थ [अथवा सुन्दरपंखवाले पक्षियों के समान] (उपरस्य) जल के देनेवाले मेघ की (मायू) गर्जन में, (नाकस्य) लोकों के चलानेवाले सूर्य के (पृष्ठे) ऊँचे भाग पर और (विष्टपि) विविधप्रकार थाँभनेवाले आकाश में (अधि) अधिकारपूर्वक (श्रिताः) आश्रित हैं। (अमृतेन)अमर परमात्मा के साथ (विष्ठाः) विशेष करके ठहरे हुए (स्वर्गाः) सुखपहुँचानेवाले (लोकाः) समाज (इषम्) ज्ञान को और (ऊर्जम्) बल को (यजमानाय) यजमान [श्रेष्ठ कर्म करनेवाले] के लिये (दुह्राम्) भरपूर करें ॥४॥
भावार्थभाषाः - ब्रह्म जीव और प्रकृतियह तीनों सब पदार्थों और सब लोकों में व्याप रहे हैं, मनुष्य सर्वनायक परमात्माके आश्रय से उनके तत्त्व को जानकर आनन्द पावें ॥४॥इस मन्त्र का मिलान करो (द्वासुपर्णा सयुजा....) अ० ९।९।२० तथा ऋग्वेद−१।१६४।२० ॥
टिप्पणी: ४−(त्रयः) त्रिसंख्याकाः।ब्रह्मजीवप्रकृतयः (सुपर्णाः) अ० ९।९।२०। सु-पॄ पालनपूरणयोः-न। शोभनपालनाःशोभनपूर्णाः शोभनपक्षविहगसदृशा वा पदार्थाः (उपरस्य) उप-रा दानादानयोः-क। उपरोमेघनाम-निघ० १।१०। जलप्रदस्य मेघस्य (मायू) कृवापाजिमि०। उ० १।१। माङ् माने शब्देच-उण्, युगागमः। मायुरिति वाङ्नाम-निघ० १।११। सुपांसुलुक्०। पा० ७।१।३९।सप्तम्याः पूर्वसवर्णदीर्घः। ईदूतौ च सप्तम्यर्थे। पा० १।१।१९। इति प्रगृह्यम्।मायौ। शब्दे (नाकस्य) म० ३। लोकानां नायकस्य सूर्यस्य (पृष्ठे) उपरिभागे (अधि)अधिकृत्य (विष्टपि) अ० १०।१०।३१। वि-ष्टभि प्रतिबन्धे-क्विप्, भस्य पः।विविधस्तम्भनशीले। आकाशे। (श्रिताः) स्थिताः (स्वर्गाः) सुखप्रापकाः (लोकाः)समाजाः (अमृतेन) अमरेण परमात्मना (विष्ठाः) विशेषेण स्थिताः (इषम्) इषगतौ-क्विप्। इषतीति गतिकर्मा-निघ० २।१४। ज्ञानम् (ऊर्जम्) बलम् (यजमानाय)यज्ञस्यानुष्ठात्रे (दुह्राम्) अ० ३।२०।९। दुह प्रपूरणे तलोपो रुडागमश्च।दुहताम्। प्रपूरयन्तु ॥