य॒ज्ञ ए॑ति॒वित॑तः॒ कल्प॑मान ईजा॒नम॒भि लो॒कं स्व॒र्गम्। तम॒ग्नयः॒ सर्व॑हुतं जुषन्तांप्राजाप॒त्यं मेध्यं॑ जा॒तवे॑दसः। शृ॒तं कृ॒ण्वन्त॑ इ॒हमाव॑ चिक्षिपन् ॥
पद पाठ
यज्ञ: । एति । विऽतत: । कल्पमान: । ईजानम् । अभि । लोकम् । स्व:ऽगम् । तम् । अग्नय: । सर्वऽहुतम् । जुषन्ताम् । प्राजाऽपत्यम् । मेध्यम् । जातऽवेदस: । शृतम् । कृण्वन्त: । इह । मा । अव । चिक्षिपन् ॥४.१३॥
अथर्ववेद » काण्ड:18» सूक्त:4» पर्यायः:0» मन्त्र:13
0 बार पढ़ा गया
पण्डित क्षेमकरणदास त्रिवेदी
सत्य मार्ग पर चलने का उपदेश।
पदार्थान्वयभाषाः - (विततः) फैला हुआ (यज्ञः) यज्ञ (कल्पमानः) समर्थ होकर (ईजानम्) यज्ञ कर चुकनेवाले पुरुष को(स्वर्गम्) सुख पहुँचानेवाले (लोकम् अभि) समाज में (एति) पहुँचाता है। (जातवेदसः) उत्पन्न पदार्थों में विद्यमान (अग्नयः) अग्नियाँ (तम्) उस (सर्वहुतम्) पूर्ण आहुति दे चुकनेवाले, (प्राजापत्यम्) प्रजापति परमात्मा कोदेवता माननेवाले, (मेध्यम्) पवित्र पुरुष को (जुषन्ताम्) सन्तुष्ट करें। और [उसको] (इह) यहाँ (शृतम्) परिपक्व [दृढ़ स्वभाव] (कृण्वन्तः) करती हुयीं [अग्नियाँ] (मा अव चिक्षिपन्) कभी न गिरने दें ॥१३॥
भावार्थभाषाः - पूर्वोक्त अग्नियोंमें हवन करके पूर्ण आहुति से यज्ञ अर्थात् ब्रह्मयज्ञ, देवयज्ञ, पितृयज्ञ, भूतयज्ञ और नृयज्ञ, इन पाँच महायज्ञों को समाप्त करनेवाला पुरुष परमात्मा कीभक्ति करता हुआ अनेक आनन्दों से ऊँचा होता जाता है ॥१३॥
टिप्पणी: १३−(यज्ञः) यजदेवपूजासङ्गतिकरणदानेषु-नङ्। इज्यते हविर्दीयतेऽत्र।ब्रह्मयज्ञदेवयज्ञपितृयज्ञभूतयज्ञ-नृयज्ञानां समुदायः (एति) अन्तर्गतण्यर्थः।गमयति (विततः) विस्तृतः (कल्पमानः) समर्थः सन् (ईजानम्) समाप्तयज्ञं पुरुषम् (अभि) प्रति (लोकम्) समाजम् (स्वर्गम्) सुखप्रापकम् (तम्) (अग्नयः)पूर्वाग्न्यादयः-म० ९। (सर्वहुतम्) सर्वं हुतं यज्ञे हविर्दत्तं येन तंकृतपूर्णाहुतिकम् (जुषन्ताम्) जुषी प्रीतिसेवनयोः। प्रीणन्तु। तर्पयन्तु।
