वांछित मन्त्र चुनें
124 बार पढ़ा गया

अ॒ञ्जते॒व्यञ्जते॒ सम॑ञ्जते॒ क्रतुं॑ रिहन्ति॒ मधु॑ना॒भ्यञ्जते। सिन्धो॑रुच्छ्वा॒सेप॒तय॑न्तमु॒क्षणं॑ हिरण्यपा॒वाः प॒शुमा॑सु गृह्णते ॥

मन्त्र उच्चारण
पद पाठ

अञ्जते । वि । अञ्जते । सम् । अञ्जते । क्रतुम् । रिहन्ति । मधुना । अभि । अञ्जते । सिन्धो: । उत्ऽश्वासे । पतयन्तम् । उक्षणम् । हिरण्यऽपावा: । पशुम् । आसु । गृह्णते ॥३.१८॥

अथर्ववेद » काण्ड:18» सूक्त:3» पर्यायः:0» मन्त्र:18


पण्डित क्षेमकरणदास त्रिवेदी

पितरों के कर्तव्य का उपदेश।

पदार्थान्वयभाषाः - (हिरण्यपावाः) तेज [वासुवर्ण आदि धन] के रक्षक लोग (क्रतुम्) कर्म [वा बुद्धि] को (मधुना) विज्ञान केसाथ (अञ्जते) शुद्ध करते हैं, (वि अञ्जते) विख्यात करते हैं, (सम्) मिलकर (अञ्जते) प्राप्त करते हैं, (अभि अञ्जते) सब ओर फैलाते हैं और (रिहन्ति) सराहतेहैं। (सिन्धोः) समुद्र के (उच्छ्वासे) बढ़ाव में (पतयन्तम्) जाते हुए (उक्षणम्)वृद्धि करनेवाले (पशुम्) दृष्टिवाले प्राणी को (आसु) इन [प्रजाओं] के बीच (गृह्णते) गहते हैं [सहारा देते हैं] ॥१८॥
भावार्थभाषाः - प्रतापी, धनी, विज्ञानी, महात्मा पुरुष शुभ कर्मों और ज्ञानों को संसार में फैलावें और समुद्रवा आकाश आदि कठिन स्थानों में जानेवाले उद्योगी दृष्टिमान् पुरुषों को सब लोगोंके बीच सहाय करें ॥१८॥यह मन्त्र कुछ भेद से ऋग्वेद में है−९।८६।४™३। और सामवेदमें है−पू० ६।७।११ तथा उ० ७।३।२१ ॥
टिप्पणी: १८−(अञ्जते) अञ्जूव्यक्तिम्रक्षणकान्तिगतिषु। शोधयन्ति (व्यञ्जते) विख्यातं कुर्वन्ति (सम्)संगत्य (अञ्जते) गच्छन्ति। प्राप्नुवन्ति (क्रतुम्) कर्म-निघ० २।१।प्रज्ञाम्-निघ० ३।९ (रिहन्ति) अर्चन्ति-निघ० ३।१४। स्तुवन्ति (मधुना) विज्ञानेन (अभि) सर्वतः (अञ्जते) विस्तारयन्ति। प्रकटयन्ति (उच्छ्वासे) उद्गमे (पतयन्तम्)पत गतौ चुरादिरदन्तः-शतृ। गच्छन्तम् (उक्षणम्) उक्ष वृद्धौ-कनिन्। उक्षणउक्षतेर्वृद्धिकर्मणः-निरु० १२।९। वृद्धिकर्तारम् (हिरण्यपावाः) कॄगॄशॄदॄभ्यो वः।उ० १।१५५। हिरण्य+पा रक्षणे-व प्रत्ययः। हिरण्यस्य तेजसः सुवर्णादिधनस्य वारक्षकाः (पशुम्) अर्जिदृशिकम्यमि०। उ० १।२७। दृशिर् प्रेक्षणे-कु। पशुःपश्यतेः-निरु० ३।१६। द्रष्टारं जीवम् (आसु) दृश्यमानासु प्रजासु (गृह्णते)गृह्णन्ति ॥