वांछित मन्त्र चुनें

अ॒ग्नेर्वर्म॒परि॒ गोभि॑र्व्ययस्व॒ सं प्रोर्णु॑ष्व॒ मेद॑सा॒ पीव॑सा च। नेत्त्वा॑धृ॒ष्णुर्हर॑सा॒ जर्हृ॑षाणो द॒धृग्वि॑ध॒क्षन्प॑री॒ङ्खया॑तै ॥

मन्त्र उच्चारण
पद पाठ

अग्ने: । वर्म । परि । गोभि: । व्ययस्व । सम् । प्र । ऊर्णुष्व । मेदसा । पीवसा । च । न । इत् । त्वा । धृष्णु: । हरसा । जर्हृषाण: । दधृक् । विऽधक्षन् । परिऽईङ्ख्यातै ॥२.५८॥

अथर्ववेद » काण्ड:18» सूक्त:2» पर्यायः:0» मन्त्र:58


0 बार पढ़ा गया

पण्डित क्षेमकरणदास त्रिवेदी

सुकर्म करने का उपदेश।

पदार्थान्वयभाषाः - [हे मनुष्य !] (अग्नेः) ज्ञानमय परमेश्वर के (वर्म) कवच [समान आश्रय] को (गोभिः) वेदवाणियोंद्वारा (परि) सब ओर से (व्ययस्व) तू पहिन और (मेदसा) ज्ञान से (च) और (पीवसा)वृद्धि से [अपने को] (सम्) सब प्रकार (प्र ऊर्णुष्व) ढके रख। (न इत्) नहीं तो (धृष्णुः) साहसी, (जर्हृषाणः) अत्यन्त हर्ष मनानेवाला, (दधृक्) निर्भय परमात्मा (त्वा) तुझको (हरसा) [अपने] तेज से (विधक्षन्) विविध प्रकार सन्ताप देता हुआ (परीङ्खयातै) इधर-उधर चला देगा ॥५८॥
भावार्थभाषाः - सब मनुष्य वेदों केमनन से परमात्मा का आश्रय ले बुद्धि बढ़ाकर उन्नति करें, नहीं तो सर्वशक्तिमान्जगदीश्वर के नियम से दुष्ट मूर्ख नरक भोगेगा ॥५८॥यह मन्त्र कुछ भेद से ऋग्वेदमें है−१०।१६।७। और महर्षिदयानन्दकृत संस्कारविधि अन्त्येष्टिप्रकरण मेंउद्धृत है ॥
टिप्पणी: ५८−(अग्नेः) ज्ञानमयस्य परमात्मनः (वर्म) कवचरूपमाश्रयम् (परि)सर्वतः (गोभिः) वेदवाग्भिः (व्ययस्व) व्येञ्, संवरणे। संवृणु (सम्) सम्यक् (प्र)प्रकर्षेण (ऊर्णुष्व) आच्छादय (मेदसा) मेदृ मेधायाम्-असुन्। मेधया। ज्ञानेन (पीवसा) पीव स्थौल्ये-असुन्। वृद्ध्या (च) (न इत्) नो चेत् (त्वा) (धृष्णुः)धर्षकः। अविभविता (हरसा) स्वतेजसा (जर्हृषाणः) अत्यन्तं हृष्यन् (दधृक्)ऋत्विग्दधृक्स्रग्०। पा० ३।२।५९। धृष्णोतेः क्विन् द्वित्वमन्तोदात्तत्वं च।धृष्टः। प्रगल्भः (विधक्षन्) विविधं दग्धुं तापयितुमिच्छन् (परीङ्खयातै) ईखिगतौ-लेट्। ईङ्खत इति गतिकर्मा-निघ० २।१४। सर्वथा चालयेत् ॥