वांछित मन्त्र चुनें

न य॑त्पु॒राच॑कृ॒मा कद्ध॑ नू॒नमृ॒तं वद॑न्तो॒ अनृ॑तं॒ रपे॑म। ग॑न्ध॒र्वो अ॒प्स्वप्या॑ च॒योषा॒ सा नौ॒ नाभिः॑ पर॒मं जा॒मि तन्नौ॑ ॥

मन्त्र उच्चारण
पद पाठ

न । यत् । पुरा । चकृम । कत् । ह । नूनम् । ऋतम् । वदन्त: । अनृतम् । रपेम । गन्धर्व: । अप्ऽसु । अप्या । च । योषा । सा । नौ । नाभि: । परमम् । जामि । तत् । नौ ॥१.४॥

अथर्ववेद » काण्ड:18» सूक्त:1» पर्यायः:0» मन्त्र:4


0 बार पढ़ा गया

पण्डित क्षेमकरणदास त्रिवेदी

भाई-बहिन के परस्पर विवाह के निषेध का उपदेश।

पदार्थान्वयभाषाः - (यत्) जो [कर्म] (पुरा) पहिले (न चकृम) हम ने नहीं किया, (कत्) कैसे (ह) निश्चय करके (नूनम्) अब (ऋतम्) सत्य (वदन्तः) बोलते हुए हम (अनृतम्) असत्य (रपेम) बोलें। [जैसे] (अप्सु) सत्कर्मों में (गन्धर्वः) दृष्टि रखनेवाला पुरुष (च) और (अप्या)सत्कर्मों में प्रसिद्ध (योषा) सेवा करनेवाली स्त्री [होवे], (सा) वही (नौ) हमदोनों की (नाभिः) बन्धुता, और (तत्) वह (नौ) हम दोनों का (परमम्) सबसे बड़ा (जामि) सम्बन्ध [होवे] ॥४॥
भावार्थभाषाः - पुरुष का वचन है। तूकहती है−श्रेष्ठ पुरुष का सन्तान श्रेष्ठ होता है, परन्तु मैं मर्यादा तोड़करअसत्य कभी नहीं बोलूँगा। स्त्री-पुरुष सदा सत्कर्म करें, यही दोनों में परस्परबड़े स्नेह का कारण है ॥४॥
टिप्पणी: ४−(न) निषेधे (यत्) यस्मात् कारणात् (पुरा) पूर्वकाले (चकृम्) वयं कृतवन्तः (कत्) कथम् (ह) निश्चयेन (नूनम्) इदानीम् (ऋतम्) सत्यम् (वदन्तः) कथयन्तः (अनृतम्) असत्यम् (रपेम) कथयेम (गन्धर्वः) गां दृष्टिं धरतीतियः सः (अप्सु) सत्कर्मसु (अप्या) अप्यः, अप्सु सत्कर्मसु भवः-दयानन्दभाष्ये, ऋग्० ६।६७।९। सत्कर्मसु प्रसिद्धा (च) (योषा) युष भजने-अच्, टाप्। सेवाशीलास्त्री (सा) (नौ) आवयोः (नाभिः) बन्धुता (परमम्) निरतिशयम् (जामि) वसिवपियजि०।उ० ४।१२५। जमु अदने-इञ्। सम्बन्धः (तत्) (नौ) आवयोः ॥