वांछित मन्त्र चुनें

स्ते॒गो नक्षामत्ये॑षि पृथि॒वीं म॒ही नो॒ वाता॑ इ॒ह वा॑न्तु॒ भूमौ॑। मि॒त्रो नो॒ अत्र॒वरु॑णो यु॒ज्यमा॑नो अ॒ग्निर्वने॒ न व्य॑सृष्ट॒ शोक॑म् ॥

मन्त्र उच्चारण
पद पाठ

स्तेग: । न । क्षाम् । अति । एषि । पृथिवीम् । मही इति । न:। वाता: । इह । वान्तु । भूमौ । मित्र: । न: । अत्र । वरुण: । युज्यमान: । अग्नि: । वने । न । वि । असृष्ट । शोकम् ॥१.३९॥

अथर्ववेद » काण्ड:18» सूक्त:1» पर्यायः:0» मन्त्र:39


0 बार पढ़ा गया

पण्डित क्षेमकरणदास त्रिवेदी

राजा के कर्त्तव्य का उपदेश।

पदार्थान्वयभाषाः - [हे राजन् !] (स्तेगःन) संग्रहकर्ता पुरुष के समान (क्षाम्) निवास देनेवाली (पृथिवीम् अति) पृथिवीपर (एषि) तू चलता है, (वाताः) वायुओं [के समान वेगवाले पुरुष] (इह) यहाँ पर [राज्य में] (नः) हमारे लिये (मही) बड़ी (भूमौ) भूमि पर (वान्तु) चलें। (अत्र)यहाँ पर (नः) हमारे (युज्यमानः) मिलते हुए (वरुणः) श्रेष्ठ (मित्रः) मित्र [आप]ने (शोकम्) प्रताप को (वि) दूर-दूर (असृष्ट) फैलाया है, (अग्निः न) जैसे आग (वने) वन में [ताप फैलाता है] ॥३९॥
भावार्थभाषाः - राजा को योग्य है किबहुत धन का संग्रह करके राज्य की रक्षा करे और प्रजागणों को उद्योगी बना करशत्रुओं को मारे ॥३९॥यह मन्त्र कुछ भेद से ऋग्वेद में है−१०।३१।९। और वहाँ [विश्वेदेवाः] देवता हैं ॥
टिप्पणी: ३९−(स्तेगः) मुदिग्रोर्गग्गौ। उ० १।१२८। स्त्यैशब्दसंघातयोः-ग प्रत्ययः। पृषोदरादिरूपम्। संग्रहकर्ता पुरुषः (न) यथा (क्षाम्)अन्येष्वपिदृश्यते। पा–० ३।२।१०१। क्षि निवासगत्योः-ड प्रत्ययः, टाप्।निवासयित्रीम् (अति) प्रति (एषि) गच्छसि (पृथिवीम्) पृथिवीराज्यम् (मही)सप्तम्याम् ईकारः। मह्याम्। महत्याम् (नः) अस्मभ्यम् (वाताः) वायव इवशीघ्रगामिनः पुरुषाः (इह) अत्र राज्ये (वान्तु) गच्छन्तु (भूमौ) (मित्रः)मित्रभूतो राजा (नः) अस्माकम् (अत्र) राज्ये (वरुणः) श्रेष्ठः (युज्यमानः)संगच्छमानः (अग्निः) पावकः (वने) वृक्षसमूहे (न) इव (वि) विविधम्। अतिदूरम्। (असृष्ट) सृज विसर्गे-लुङ्। विस्तारितवान् (शोकम्) प्रतापम् ॥