वांछित मन्त्र चुनें

द्यावा॑ ह॒क्षामा॑ प्रथ॒मे ऋ॒तेना॑भिश्रा॒वे भ॑वतः सत्य॒वाचा॑। दे॒वो यन्मर्ता॑न्य॒जथा॑यकृ॒ण्वन्त्सीद॒द्धोता॑ प्र॒त्यङ् स्वमसुं॒ यन् ॥

मन्त्र उच्चारण
पद पाठ

द्यावा । ह । क्षामा । प्रथमे इति । ऋतेन । अभिऽश्रावे । भवत: । सत्यऽवाचा । देव: । यत् । मर्तान् । यजथाय । कृण्वन् । सीदत् । होता । प्रत्यङ् । स्वम् । असुम् । यन् ॥१.२९॥

अथर्ववेद » काण्ड:18» सूक्त:1» पर्यायः:0» मन्त्र:29


0 बार पढ़ा गया

पण्डित क्षेमकरणदास त्रिवेदी

परमात्मा के गुणों का उपदेश।

पदार्थान्वयभाषाः - (द्यावा क्षामा) सूर्यऔर पृथिवी [के समान उपकारी], (प्रथमे) मुख्य, (सत्यवाचा) सत्यवाणीवाली [दोप्रजाएँ स्त्री और पुरुष] (ह) निश्चय करके (ऋतेन) सत्य धर्म से (अभिश्रावे)पूरी कीर्ति के बीच (भवतः) होते हैं। (यत्) क्योंकि (होता) दानी, (देवः)प्रकाशमान [परमेश्वर] (मर्तान्) मनुष्यों को (यजथाय) परस्पर मिलने के लिये (कृण्वन्) बनाता हुआ और (स्वम्) अपनी (असुम्) बुद्धि को (यन्) प्राप्त होता हुआ (प्रत्यङ्) सामने (सीदत्) बैठता है ॥२९॥
भावार्थभाषाः - सब में मुख्यसर्वोपकारी स्त्री-पुरुष ही कीर्ति पाते हैं, क्योंकि सर्वव्यापक परमात्मामनुष्यों को परस्पर सहायक बनाकर कर्मों का फल देने के लिये अपने ज्ञान से सबकेसन्मुख रहता है ॥२९॥मन्त्र २९, ३० ऋग्वेद में हैं १०।१२।१, २ ॥
टिप्पणी: २९−(द्यावा)द्यौः। सूर्यः (ह) प्रसिद्धौ (क्षामा) पृथिवी-निघ० १।१। (प्रथमे) मुख्ये (ऋतेन)सत्यधर्मेण (अभिश्रावे) श्रु श्रवणे-घञ्। सर्वयशसि (भवतः) वर्तेते (सत्यवाचा)सत्यवाचौ। सत्यवादिन्यौ स्त्रीपुरुषरूपे प्रजे (देवः) प्रकाशमानः परमेश्वरः (यत्) यतः (मर्तान्) मनुष्यान् (यजथाय) संगतिकरणाय (कृण्वन्) कुर्वन् (सीदत्)निषीदति (होता) दानी (प्रत्यङ्) अभिमुखः सन् (स्वम्) स्वकीयम् (असुम्)प्रज्ञाम्-निघ० ३।९। (यन्) गच्छन्। प्राप्नुवन् ॥