वांछित मन्त्र चुनें

अस॑ति॒सत्प्रति॑ष्ठितं स॒ति भू॒तं प्रति॑ष्ठितम्। भू॒तं ह॒ भव्य॒ आहि॑तं॒ भव्यं॑भू॒ते प्रति॑ष्ठितं॒ तवेद्वि॑ष्णो बहु॒धावी॒र्याणि। त्वं नः॑ पृणीहिप॒शुभि॑र्वि॒श्वरू॑पैः सु॒धायां॑ मा धेहि पर॒मे व्योमन् ॥

मन्त्र उच्चारण
पद पाठ

असति । सत् । प्रतिऽस्थितम् । सति । भूतम् । प्रतिऽस्थितम् । भूतम् । ह । भव्ये । आऽहितम् । भव्यम् । भूते । प्रतिऽस्थितम् । तव । इत् । विष्णो इति । बहुऽधा । वीर्याणि । त्वम् । न: । पृणीहि । पशुऽभि: । विश्वऽरूपै: । सुऽधायाम् । मा । धेहि । परमे । विऽओमन् ॥१.१९॥

अथर्ववेद » काण्ड:17» सूक्त:1» पर्यायः:0» मन्त्र:19


0 बार पढ़ा गया

पण्डित क्षेमकरणदास त्रिवेदी

आयु की बढ़ती के लिये उपदेश।

पदार्थान्वयभाषाः - (असति) अनित्य [कार्य]में (सत्) नित्य वर्त्तमान [आदिकारण ब्रह्म] (प्रतिष्ठितम्) ठहरा हुआ है, और (सति) नित्य [ब्रह्म] में (भूतम्) सत्तावाला जगत् [अथवा पृथिवी आदि भूतपञ्चक] (प्रतिष्ठितम्) ठहरा हुआ है। (भूतम्) बीता हुआ (भव्ये) होनेवाले में (ह) निश्चयकरके (आहितम्) रक्खा हुआ है, और (भव्यम्) होनेवाला (भूते) बीते हुए में (प्रतिष्ठितम्) ठहरा हुआ है, (विष्णो) हे विष्णु ! [सर्वव्यापक परमेश्वर] (तवइत्) तेरे ही (वीर्याणि) वीरकर्म [पराक्रम] (बहुधा) अनेक प्रकार हैं। (त्वम्) तू (नः) हमें (विश्वरूपैः) सब रूपवाले (पशुभिः) प्राणियों से (पृणीहि) भरपूर कर, (मा) मुझे (परमे) सबसे ऊँचे (व्योमन्) विशेष रक्षापद में (सुधायाम्) पूरी पोषणशक्ति के बीच (धेहि) रख ॥१९॥
भावार्थभाषाः - जो ओं तत्सत् परमात्माअपनी महिमा से सबका आदि कारण होकर सबके भीतर और बाहिर और भूत, भविष्यत् औरवर्त्तमान में एकरस व्यापकर सब ब्रह्माण्ड को थाँभे है, हम सब उसकी ही उपासनाकरके सुखी होवें ॥१९॥
टिप्पणी: १९−(असति) अस सत्तायाम्-शतृ। अनित्ये कार्ये (सत्)नित्यमादिकारणं परब्रह्म-ओंतत्सदिति निर्देशात् (प्रतिष्ठितम्) प्रतीत्यास्थितम् (सति) नित्ये ब्रह्मणि (भूतम्) सत्तायुक्तं जगत्। पृथिव्यादिभूतपञ्चकम्(प्रतिष्ठितम्) (भूतम्) अतीतम् (ह) निश्चयेन (भव्ये) भविष्यति (आहितम्)स्थापितम् (भव्यम्) भविष्यत् (भूते) अतीते। अन्यत् पूर्ववत् ॥