देवता: द्विपदा विराट् आर्षी पङ्क्ति
ऋषि: अध्यात्म अथवा व्रात्य
छन्द: अथर्वा
स्वर: अध्यात्म प्रकरण सूक्त
वै॑रू॒पाय॑ च॒ वैस वै॑रा॒जाय॑ चा॒द्भ्यश्च॒ वरु॑णाय च॒ राज्ञ॒ आ वृ॑श्चते॒ य ए॒वं वि॒द्वांसं॒व्रात्य॑मुप॒वद॑ति ॥
पद पाठ
वैरूपाय । च । वै । स: । वैराजाय । च । अत्ऽभ्य: । च । वरुणाय । च । राज्ञे । आ । वृश्चते । य: । एवम् । विद्वांसम् । व्रात्यम् । उपऽवदति ॥२.१७॥
अथर्ववेद » काण्ड:15» सूक्त:2» पर्यायः:0» मन्त्र:17
0 बार पढ़ा गया
पण्डित क्षेमकरणदास त्रिवेदी
परमेश्वर की सर्वत्र व्यापकता का उपदेश।
पदार्थान्वयभाषाः - (सः) वह [मूर्ख] (वै)निश्चय करके (वैरूपाय) वैरूप [विविध पदार्थों के जतानेवाले वेदज्ञान] के लिये (चच) और भी (वैराजाय) वैराज [विराट् रूप, बड़े ऐश्वर्यवान् वा प्रकाशमान परमात्माके स्वरूप के प्राप्त करानेवाले मोक्षज्ञान] के लिये (च) और (अद्भ्यः) प्रजाओंके लिये (च) और (राज्ञे) राजा [ऐश्वर्यवान्] (वरुणाय) श्रेष्ठ जीव [मनुष्य] केलिये (आ) सब प्रकार (वृश्चते) दोषी होता है, (यः) जो मूर्ख (एवम्) व्यापक (विद्वांसम्) ज्ञानवान् (व्रात्यम्) व्रात्य [सब समूहों के हितकारी परमात्मा] को (उपवदति) बुरा कहता है ॥१७॥
भावार्थभाषाः - परमात्मा के ज्ञान सेविमुख पुरुष सब संसार की हानि करके पापी होता है ॥१७॥
टिप्पणी: १७−(वैरूपाय) म० १६।विविधपदार्थानां निरूपकाय वेदज्ञानाय (वैराजाय) विराड्रूपस्य परमात्मनःस्वरूपस्य प्रापकाय मोक्षज्ञानाय (अद्भ्यः) प्रजाभ्यः (वरुणाय) श्रेष्ठजीवायमनुष्याय (राज्ञे) ऐश्वर्यवते। अन्यत् पूर्ववत्-म० ३ ॥
