वांछित मन्त्र चुनें
171 बार पढ़ा गया

यद॑श्विनापृ॒च्छमा॑ना॒वया॑तं त्रिच॒क्रेण॑ वह॒तुं सू॒र्यायाः॑। क्वैकं॑ च॒क्रंवा॑मासी॒त्क्व दे॒ष्ट्राय॑ तस्थथुः ॥

मन्त्र उच्चारण
पद पाठ

यत् । अश्विना । पृच्छमानौ । अयातम् । त्रिऽचक्रेण । वहतुम् । सूर्याया: । क्व । एकम् । चक्रम् । वाम् । आसीत् । क्व । देष्ट्राय । तस्थथु: ॥१.१४॥

अथर्ववेद » काण्ड:14» सूक्त:1» पर्यायः:0» मन्त्र:14


पण्डित क्षेमकरणदास त्रिवेदी

विवाह संस्कार का उपदेश।

पदार्थान्वयभाषाः - (अश्विना) हे विद्याको प्राप्त [दोनों स्त्री पुरुष समूह !] (यत्) जब (सूर्यायाः) प्रेरणा करनेवाली [वा सूर्य की चमक के समान तेजवाली] कन्या के (वहतुम्) विवाह को (पृच्छमानौ)पूँछते हुए [तुम दोनों] (त्रिचक्रेण) अपने तीन पहियेवाले [कर्म, उपासनाऔरज्ञानवाले रथ] से (अयातम्) पहुँचो। (क्व) कहाँ पर (वाम्) तुम दोनों का (एकम्) एक [आत्मबोधरूप] (चक्रम्) पहिया (आसीत्) रहे, (क), कहाँ पर (देष्ट्राय) उपदेश केलिये (तस्थथुः) आप दोनों ठहरें ॥१४॥
भावार्थभाषाः - स्त्री-पुरुष विवाहउत्सव पर एकत्र होकर परस्पर आत्मोन्नति और परस्पर उपकार में स्थिति का विचारकरें। आगे मन्त्र १६ देखो ॥१४॥यह मन्त्र ऋग्वेद में है−१०।८५।१४, १५ ॥
टिप्पणी: १४−(यत्)यदा (अश्विना) प्राप्तविद्यौ स्त्रीपुरुषसमाजौ (पृच्छमानौ) प्रश्नान् कुर्वन्तौ (अयातम्) या गतौ-लङ्। अगच्छतम् (त्रिचक्रेण) कर्मोपासनाज्ञानरूपेणचक्रत्रययुक्तेन रथेन (वहतुम्) म० १३। विवाहोत्सवम् (सूर्यायाः) प्रेरिकायाः।सूर्यदीप्तिवत्तेजस्विन्याः कन्यायाः (क्व) कुत्र (एकम्) (चक्रम्) आत्मबोधरूपम् (वाम्) युवयोः (आसीत्) अस्तु। भवतु (क्व) (देष्ट्राय) उपदेशाय (तस्थथुः)तिष्ठतम् ॥