142 बार पढ़ा गया
वि॑लोहि॒तो अ॑धि॒ष्ठाना॑च्छ॒क्नो वि॑न्दति॒ गोप॑तिम्। तथा॑ व॒शायाः॒ संवि॑द्यं दुरद॒भ्ना ह्युच्यसे॑ ॥
पद पाठ
विऽलोहित: । अधिऽस्थानात् । शक्न: । विन्दति । गोऽपतिम् । तथा । वशाया: । सम्ऽविद्यम् । दुरदभ्ना । हि । उच्यसे ॥४.४॥
अथर्ववेद » काण्ड:12» सूक्त:4» पर्यायः:0» मन्त्र:4
पण्डित क्षेमकरणदास त्रिवेदी
वेदवाणी के प्रकाश करने के श्रेष्ठ गुणों का उपदेश।
पदार्थान्वयभाषाः - (अधिष्ठानात्) [ब्रह्मचर्य के] प्रभाव से (विलोहितः) विविध उगा हुआ, (शक्नः) शक्तिमान् पुरुष (गोपतिम्) पृथिवी की पालनेवाली [वेदवाणी] को (विन्दति) पाता है। (तथा) वैसा ही (वशायाः) वशा [वश में करनेवाली वा कामनायोग्य वेदवाणी] का (संविद्यम्) जानने योग्य नाम है−“(हि) क्योंकि (दुरदभ्ना) कभी भी न दबनेवाली (उच्यसे) तू कही जाती है ॥४॥
भावार्थभाषाः - ब्रह्मचर्य के प्रभाव से मनुष्य उच्च होकर वेदवाणी जानकर पृथिवी की रक्षा कर सकता है, इसी से उसका नाम (वशा) वश में करनेवाली है ॥४॥
टिप्पणी: ४−(विलोहितः) रुहेश्च लो वा। उ० ३।९४। रुह बीजजन्मनि प्रादुर्भावे च−इतन्, रस्य लः। प्रादुर्भूतः पुरुषः (अधिष्ठानात्) प्रभावात् (शक्नः) धापॄवस्यज्यतिभ्यो नः। उ० ३।६। शक्लृ शक्तौ−न प्रत्ययः। शक्तिमान् (विन्दति) प्राप्नोति (गोपतिम्) पृथिवीपालिकां वशाम् (तथा) तेन प्रकारेण (वशायाः) म० १। वशयित्र्याः कमनीयाया वा वेदवाण्याः (संविद्यम्) विद ज्ञाने−क्यप्। सम्यग् ज्ञातव्यं नाम (दुरदभ्ना) इण्शिञ्जि०। उ० ३।२। दुर+नञ्+दम्भु दम्भने−नक्, टाप्। दभ्नोतिर्गतिकर्मा−निघ० २।१४, वधकर्मा−निघ० २।१९। दुर् दुःखेन कदापि नहि दम्भनीया पराजेया (हि) यतः (उच्यसे) कथ्यसे ॥
