वांछित मन्त्र चुनें

श्वन्वतीरप्स॒रसो॑ रूपका उ॒तार्बु॑दे। अ॑न्तःपा॒त्रे रेरि॑हतीं रि॒शां दु॑र्णिहितै॒षिणी॑म्। सर्वा॒स्ता अ॑र्बुदे॒ त्वम॒मित्रे॑भ्यो दृ॒शे कु॑रूदा॒रांश्च॒ प्र द॑र्शय ॥

मन्त्र उच्चारण
पद पाठ

श्वन्ऽवती: । अप्सरस: । रूपका: । उत । अर्बुदे । अन्त:ऽपात्रे । रेरिहतीम् । रिशाम् । दुर्निहितऽएष‍िणीम् । सर्वा: । ता: । अर्बुदे । त्वम् । अमित्रेभ्य: । दृशे । कुरु । उत्ऽआरान् । च । प्र । दर्शय ॥११.१५॥

अथर्ववेद » काण्ड:11» सूक्त:9» पर्यायः:0» मन्त्र:15


0 बार पढ़ा गया

पण्डित क्षेमकरणदास त्रिवेदी

राजा और प्रजा के कर्त्तव्य का उपदेश।

पदार्थान्वयभाषाः - (अर्बुदे) हे अर्बुदि ! [शूर सेनापति राजन्] (श्वन्वतीः) वृद्धिवाली (उत) और (अप्सरसः) प्रजाओं में व्यापनेवाली (रूपकाः) सुन्दरताएँ जतानेवाली क्रियायों को [मित्रों के लिये] (अन्तःपात्रे) भीतरले पात्र [अन्तःकरण] में (रेरिहतीम्) अत्यन्त युद्ध करनेवाली (दुर्णिहितैषिणीम्) दुष्ट प्रयोजन को खोजनेवाली (रिशाम्) पीड़ा को, (ताः सर्वाः) उन सब [पीड़ाओं] को, (अर्बुदे) हे अर्बुदि ! [शूर सेनापति राजन्] (त्वम्) तू (अमित्रेभ्यः दृशे) अमित्रों के लिये देखने को (कुरु) कर, (च) और [हमें अपने] (उदारान्) बड़ें उपायों को (प्र दर्शय) दिखादे ॥१५॥
भावार्थभाषाः - राजा को योग्य है कि शिष्टों के साथ उनके श्रेष्ठ व्यवहारों के अनुसार श्रेष्ठ व्यवहार करे और दुष्टों को खोजकर उनकी दुष्टता के अनुसार दण्ड देवे, जिससे राजा की उत्तम नीति का प्रभाव सबको विदित हो जावे ॥१५॥मन्त्र के अन्तिम भाग के लिये मन्त्र १ तथा २२ और २४ देखो ॥
टिप्पणी: १५−(श्वन्वतीः) श्वन्नुक्षन्पूषन्०। उ० १।१५९। टुओश्वि गतिवृद्ध्योः कनिन्, मतुप्। अनो नुट्। पा० ८।२।१६। अन्नन्ताद् मतोर्नुट्। वृद्धिमतीः (अप्सरसः) अ० ४।३७।२। अप्+सृ गतौ-असि। अप्सु प्रजासु व्यापनशीलाः (रूपकाः) आतोऽनुपसर्गे कः। पा० ३।२।३। रूप+कै शब्दे−कः। उपपदमतिङ्। पा० २।२।१९। इति समासः। रूपाणि सौन्दर्याणि काययन्ति शब्दयन्ति ज्ञापयन्ति यास्ताः क्रियाः (उत) अपि च (अर्बुदे) म० १। हे शूर सेनापते राजन् (अन्तःपात्रे) मध्यवर्तिनि पात्रे। अन्तःकरणे (रेरिहतीम्) रिह कत्थनयुद्धनिन्दाहिंसादानेषु-यङ्लुकि शतृ, ङीप्। भृशं युध्यमानाम् (रिशाम्) रिश हिंसायाम्-क, टाप्। पीडाम् (दुर्णिहितैषिणीम्) दुर्+नि+धा-क्त+इष इच्छायाम्-णिनि। दुष्टं स्थापितं प्रयोजनमन्विच्छन्तीम् (सर्वाः) (ताः) पीडाः। अन्यद् गतम्-म० १ ॥