वांछित मन्त्र चुनें
126 बार पढ़ा गया

आ गृ॑ह्णीतं॒ सं बृ॑हतं प्राणापा॒नान्न्य॑र्बुदे। नि॑वा॒शा घोषाः॒ सं य॑न्त्व॒मित्रे॑षु समी॒क्षय॑न्रदि॒ते अ॑र्बुदे॒ तव॑ ॥

मन्त्र उच्चारण
पद पाठ

निऽवाशा: । घोषा: । सम् । यन्तु । अमित्रेषु । सम्ऽईक्षयन् । रदिते । अर्बुदे । तव ॥१.११॥

अथर्ववेद » काण्ड:11» सूक्त:9» पर्यायः:0» मन्त्र:11


पण्डित क्षेमकरणदास त्रिवेदी

राजा और प्रजा के कर्त्तव्य का उपदेश।

पदार्थान्वयभाषाः - (न्यर्बुदे) हे न्यर्बुदि ! [निरन्तर पुरुषार्थी प्रजागण और शूर सेनापति राजन्] [शत्रुओं को] (आ गृह्णीतम्) तुम दोनों घेर लो, और [उनके] (प्राणापानान्) श्वास-प्रश्वासों को (सम् बृहतम्) उखाड़ दो। (निवाशाः) लगातार बोले हुए (घोषाः) घोषणा शब्द (सम् यन्तु) गूँज उठें, [जिन घोषणाओं को] (अमित्रेषु) अमित्रों पर (समीक्षयन्) दिखाता हुआ तू (अर्बुदे) हे अर्बुदि ! [शूर सेनापति राजन्] (तव) अपने (रदिते) तोड़-फोड़ कर्म में [वर्तमान हो] ॥११॥
भावार्थभाषाः - प्रजाजन राजगणों के सहायक होकर शत्रुओं को घेर कर व्याकुल कर देवें ॥११॥
टिप्पणी: ११−(आ गृह्णीतम्) समन्तात् प्राप्नुतम् (सं बृहतम्) बृहू उद्यमने-लोट्। उत्खिदतं युवाम् (प्राणापानान्) (न्यर्बुदे) म० ४। हे निरन्तपुरुषार्थिन् प्रजागण त्वं च, हे शूर सेनापते राजन् त्वं च। (निवाशाः) वाशृ शब्दे-घञ्। निरन्तरभाष्यमाणाः (घोषाः) घोषणाशब्दाः (सं यन्तु) प्रतिध्वनिना संगच्छन्ताम् (अमित्रेषु) (समीक्षयन्) सम्यग् दर्शयन्, यान् घोषानिति शेषः। अन्यत् पूर्ववत्-म० ९ ॥