स्वप्नो॒ वै त॒न्द्रीर्निरृ॑तिः पा॒प्मानो॒ नाम॑ दे॒वताः॑। ज॒रा खाल॑त्यं॒ पालि॑त्यं॒ शरी॑र॒मनु॒ प्रावि॑शन् ॥
पद पाठ
स्वप्न: । वै । तन्द्री: । नि:ऽऋति: । पाप्मान: । नाम । देवता: । जरा । खालत्यम् । पालित्यम् । शरीरम् । अनु । प्र । अविशन् ॥१०.१९॥
अथर्ववेद » काण्ड:11» सूक्त:8» पर्यायः:0» मन्त्र:19
0 बार पढ़ा गया
पण्डित क्षेमकरणदास त्रिवेदी
सब जगत् के कारण परमात्मा का उपदेश।
पदार्थान्वयभाषाः - (स्वप्नः) नींद (वै) और भी (तन्द्रीः) थकावटें, (निर्ऋतिः) अलक्ष्मी, [महामारी, दरिद्रता आदि], (नाम), अर्थात् (पाप्मानः) पाप व्यवहार, (देवताः) दुःखदायी इच्छाएँ, (जरा) बुढ़ापा (खालत्वम्) गंजापन, (पालित्यम्) केशों के भूरेपन ने (शरीरम्) शरीर में (अनु) धीरे-धीरे (प्र अविशन्) प्रवेश किया ॥१९॥
भावार्थभाषाः - प्राणियों के दुष्टकर्मों के फल से उन के शरीर में निर्बलता के कारण निद्रा आदि दोष घुस पड़ते हैं ॥१९॥
टिप्पणी: १९−(स्वप्नः) निद्रा (वै) अपि (तन्द्रीः) तन्द्र्यः आलस्यानि (निर्ऋतिः) अ० २।१०।१। कृच्छ्रापत्तिः-निरु० २।७। (पाप्मानः) अ० ३।३१।३। पापव्यवहाराः (नाम) प्रसिद्धौ (देवताः) दिवु मर्दने-अच्, तल्। हिंसनेच्छा (जरा) वृद्धावस्था (खालत्यम्) खलतिः। उ० ३।११२। स्थल संचलने अतच्, सलोपः, अत इत्वं च। खलतिर्निष्केशशिराः पुरुषः। ततो भावे ष्यञ्। इन्द्रलुप्तरोगः। केशनाशकरोगः (पालित्यम्) पलित−ष्यञ्। केशेषु जरया श्वेतत्वम् (शरीरम्) (अनु) अनुक्रमेण (प्र अविशन्) प्रविष्टवन्तः ॥
