वांछित मन्त्र चुनें
143 बार पढ़ा गया

सप्त॒र्षीन्वा इ॒दं ब्रू॑मो॒ऽपो दे॒वीः प्र॒जाप॑तिम्। पि॒तॄन्य॒मश्रे॑ष्ठान्ब्रूम॒स्ते नो॑ मुञ्च॒न्त्वंह॑सः ॥

मन्त्र उच्चारण
पद पाठ

सप्तऽऋषीन् । वै । इदम् । ब्रूम: । अप: । देवी: । प्रजाऽपतिम् । पितॄन् । यमऽश्रेष्ठान् । ब्रूम: । ते । न: । मुञ्चन्तु । अंहस: ॥८.११॥

अथर्ववेद » काण्ड:11» सूक्त:6» पर्यायः:0» मन्त्र:11


पण्डित क्षेमकरणदास त्रिवेदी

कष्ट हटाने के लिये उपदेश।

पदार्थान्वयभाषाः - (इदम्) अब (वै) निश्चय करके (सप्तर्षीन्) सात ऋषियों [व्यापनशील वा दर्शनशील अर्थात् त्वचा, नेत्र, कान, जिह्वा, नाक मन और बुद्धि] का (देवीः) [उनकी] दिव्य गुणवाली (अपः) व्याप्तियों का और (प्रजापतिम्) प्रजापति [प्रजापालक आत्मा] का (ब्रूमः) हम कथन करते हैं, (यमश्रेष्ठान्) यम-नियमों को श्रेष्ठ [प्रधान] रखनेवाले (पितॄन्) पालन करनेवाले गुणों का (ब्रूमः) हम कथन करते हैं। (ते) वे (नः) हमें (अंहसः) कष्ट से (मुञ्चन्तु) छुड़ावें ॥११॥
भावार्थभाषाः - मनुष्य सब इन्द्रियों, मन बुद्धि, उनकी शक्तियों, आत्मा और यम-नियमों से पाने योग्य उत्तम गुणों का यथावत् विचार करके दुःख से निवृत्ति पावें ॥११॥
टिप्पणी: ११−(सप्तर्षीन्) अ० ४।११।९। सप्त ऋषयः प्रतिहिताः शरीरे-यजु० ३४।५५। त्वक्चक्षुःश्रवणरसनाघ्राणमनोबुद्धीः (वै) एव (इदम्) इदानीम् (ब्रूमः) (अपः) व्यापनशक्तीः (देवीः) दिव्यगुणयुक्ताः (प्रजापतिम्) प्रजापालकमात्मानम् (पितॄन्) पालकान् गुणान् (यमश्रेष्ठान्) यमनियमाः श्रेष्ठाः प्रधाना येषां तान्। अन्यत् पूर्ववत्-म० १ ॥