तुभ्य॑मार॒ण्याः प॒शवो॑ मृ॒गा वने॑ हि॒ता हं॒साः सु॑प॒र्णाः श॑कु॒ना वयां॑सि। तव॑ य॒क्षं प॑शुपते अ॒प्स्वन्तस्तुभ्यं॑ क्षरन्ति दि॒व्या आपो॑ वृ॒धे ॥
पद पाठ
तुभ्यम् । आरण्या: । पशव: । मृगा: । वने । हिता: । हंसा: । सुऽपर्णा: । शकुना: । वयांसि । तव । यक्षम् । पशुऽपते । अप्ऽसु । अन्त: । तुभ्यम् । क्षरन्ति । दिव्या: । आप: । वृधे ॥२.२४॥
अथर्ववेद » काण्ड:11» सूक्त:2» पर्यायः:0» मन्त्र:24
0 बार पढ़ा गया
पण्डित क्षेमकरणदास त्रिवेदी
ब्रह्मज्ञान से उन्नति का उपदेश।
पदार्थान्वयभाषाः - (तुभ्यम्) तेरे [शासन मानने] के लिये (आरण्याः) वनैले (पशवः) पशु [जीव], (मृगाः) हरिण आदि, (हंसाः) हंस, (सुपर्णाः) बड़े उड़नेवाले [गरुड़ आदि], (शकुनाः) शक्तिवाले [गिद्ध चील्ह आदि] (वयांसि) पक्षी (वने) वन में (हिताः) स्थापित हैं। (पशुपते) हे दृष्टिवाले [जीवों] के रक्षक [परमेश्वर] (तव) तेरा (यज्ञम्) पूजनीय स्वरूप (अप्सु अन्तः) तन्मात्राओं के भीतर है, (तुभ्यम्) तेरे [शासन मानने] के लिये (दिव्याः) दिव्य [अद्भुत] (आपः) तन्मात्राएँ (वृधे) वृद्धि करने को (क्षरन्ति) चलती हैं ॥२४॥
भावार्थभाषाः - संसार के भीतर सब भयानक और शीघ्रगामी प्राणी परमेश्वर के आज्ञापालक हैं और अणु-अणु में संयोग-वियोग उसी की शक्ति से है ॥२४॥
टिप्पणी: २४−(तुभ्यम्) तवाज्ञापालनाय (आरण्याः) अरण्ये भवाः (पशवः) जन्तवः (मृगाः) हरिणादयः (वने) अरण्ये (हिताः) स्थापिताः (हंसाः) पक्षिविशेषाः (सुपर्णाः) शोभनपतनाः (शकुनाः) शक्तिमन्तो गृध्रचिल्हादयः (वयांसि) पक्षिणः (तव) (यक्षम्) यक्ष पूजायाम्-घञ्। पूज्यं स्वरूपम् (पशुपते) हे दृष्टिमतां जीवानां रक्षक (अप्सु) आपो व्यापिकास्तन्मात्राः-दयानन्दभाष्ये, यजु० २७।२५। तन्मात्रासु (तुभ्यम्) (क्षरन्ति) संचरन्ति) (दिव्याः) अद्भुताः (आपः) तन्मात्राः (वृधे) वर्धनाय ॥
