वांछित मन्त्र चुनें

अ॒ग्नौ तुषा॒ना व॑प जा॒तवे॑दसि प॒रः क॒म्बूकाँ॒ अप॑ मृड्ढि दू॒रम्। ए॒तं शु॑श्रुम गृहरा॒जस्य॑ भा॒गमथो॑ विद्म॒ निरृ॑तेर्भाग॒धेय॑म् ॥

मन्त्र उच्चारण
पद पाठ

अग्नौ । तुषान् । आ । वप । जातऽवेदसि । पर: । कम्बूकान् । अप । मृड्ढि । दूरम् । एतम् । शुश्रुम । गृहऽराजस्य । भागम् । अथो इति । विद्म । नि:ऽऋते: । भागऽधेयम् ॥१.२९॥

अथर्ववेद » काण्ड:11» सूक्त:1» पर्यायः:0» मन्त्र:29


0 बार पढ़ा गया

पण्डित क्षेमकरणदास त्रिवेदी

ब्रह्मज्ञान से उन्नति का उपदेश।

पदार्थान्वयभाषाः - [हे मनुष्य !] (तुषान्) तुष [भुस] को (जातवेदसि) उत्पन्न पदार्थों में विद्यमान (अग्नौ) अग्नि के बीच (आ वप) फैला दे, (कम्बूकान्) कम्बूकों [छिलकों] को (परः) बहुत (दूरम्) दूर (अप मृड्ढि) धोकर फेंक दे। (एतम्) इसको (गृहराजस्य) घर के राजा [गार्हपत्य अग्नि] का (भागम्) भाग (शुश्रुम) हमने सुना है, (अथो) और भी (निर्ऋतेः) पृथिवी का (भागधेयम्) भाग (विद्म) हम जानते हैं ॥२९॥
भावार्थभाषाः - अन्न का जो चोकर भुसी कुछ आग में और कुछ धो-धाकर पृथिवी पर दूर फेंक देते हैं, उस सब में अर्थात् तुच्छ, पदार्थ में भी विज्ञानी पुरुष परमेश्वर की महिमा देखते हैं ॥२९॥
टिप्पणी: २९−(अग्नौ) पावके (तुषान्) धान्यत्वचः (आ वप) प्रक्षिप (जातवेदसि) उत्पन्नपदार्थेषु विद्यमाने (परः) परस्तात् (कम्बूकान्) उलूकादयश्च। उ० ४।४१। कमु कान्तौ-ऊक, बुगागमः। बल्कलानि (अप मृड्ढि) मृजू शौचालङ्कारयोः-लोट्, अदादिश्चुरादिश्च। विशेषेण मार्जय शोधय (दूरम्) (एतम्) (शुश्रुम) वयं श्रुतवन्तः (गृहराजस्य) राजाहःसखिभ्यष्टच्। पा० ५।४।९१। इति टच्। गार्हपत्यस्याग्नेः (भागम्) अंशम् (अथो) अपि च (विद्म) विदो लटो वा। पा० ३।४।८३। मसो मादेशः। विद्मः। जानीमः (निर्ऋतेः) निः+ऋ गतौ-क्तिन्। नितराम् ऋतिर्गतिर्यस्याः सा निर्ऋतिः। तस्याः पृथिव्याः। निर्ऋतिः पृथिवीनाम-निघ० १।१। निर्ऋतिर्निरमणाद् ऋच्छतेः कृच्छ्रापत्तिरितरा-निरु० २।७। (भागधेयम्) भागम् ॥