वांछित मन्त्र चुनें

अदि॑ते॒र्हस्तां॒ स्रुच॑मे॒तां द्वि॒तीयां॑ सप्तऋ॒षयो॑ भूत॒कृतो॒ यामकृ॑ण्वन्। सा गात्रा॑णि वि॒दुष्यो॑द॒नस्य॒ दर्वि॒र्वेद्या॒मध्ये॑नं चिनोतु ॥

मन्त्र उच्चारण
पद पाठ

अदिते: । हस्ताम् । स्रुचम् । एताम् । द्वितीयाम् । सप्तऽऋषय: । भूतऽकृत: । याम् । अकृण्वन् । सा । गात्राणि । विदुषी । ओदनस्य । दर्वि: । वेद्याम् । अधि । एनम् । चिनोतु ॥१.२४॥

अथर्ववेद » काण्ड:11» सूक्त:1» पर्यायः:0» मन्त्र:24


0 बार पढ़ा गया

पण्डित क्षेमकरणदास त्रिवेदी

ब्रह्मज्ञान से उन्नति का उपदेश।

पदार्थान्वयभाषाः - (भूतकृतः) उचित कर्म करनेवाले (सप्तऋषयः) सात ऋषियों [व्यापनशील वा दर्शनशील, अर्थात् त्वचा, नेत्र, कान, जिह्वा, नाक, मन और बुद्धि] ने (अदितेः) अदिति [अखण्ड व्रतवाली प्रजा] के (याम्) जिस (हस्ताम्) खिली हुई [एताम्] इस (द्वितीयाम्) दूसरी [शारीरिक से भिन्न मानसिक] (स्रुचम्) स्रुचा [डोई अर्थात् चित्तवृत्ति] को (अकृण्वन्) बनाया है, (ओदनस्य) ओदन [सुख की वर्षा करनेवाले अन्नरूप परमात्मा] के (गात्राणि) अङ्गों [गुणों के तत्त्वों] को (विदुषी) जानती हुई (सा) वह (दर्विः) करछी [चित्तवृत्ति] (वेद्याम्) वेदी पर [हृदय में] (एनम्) इस [अन्नरूप परमात्मा] को (अधि) अधिक-अधिक (चिनोतु) एकत्र करे ॥२४॥
भावार्थभाषाः - इन्द्रियों द्वारा विषयों के ज्ञान से बाहिरी और भीतरी दो वृत्तियाँ उत्पन्न होती हैं। बाहिरी वृत्ति भीतरी वृत्ति के आधीन है। योगी को उचित है कि भीतरी वृत्तियों को परमात्मा के गुणों में लगाकर उस जगदीश्वर को अपने हृदय में बैठावे, जैसे वेदी पर चढ़ी बटलोही के घृत आदि को करछी से संभाल-संभाल कर उपकारी बनाते हैं ॥२४॥
टिप्पणी: २४−(अदितेः) म० १। अखण्डव्रतायाः प्रजायाः (हस्ताम्) इडभावः। हसिताम्। विकसिताम्। मनोहराम् (स्रुचम्) चिक् च। उ० २।६२। स्रु गतौ- चिक्। यज्ञपात्रम्। चमसम्। चित्तवृत्तिमित्यर्थः (एताम्) (द्वितीयाम्) शारीरिकभिन्नां मानसीम् (सप्तऋषयः) म० १। त्वक्चक्षुःश्रवणादयः (भूतकृतः) म० १। उचितकर्मकर्तारः (याम्) स्रुचम्। (अकृण्वन्) अकुर्वन् (सा) (गात्राणि) अङ्गानि। गुणतत्त्वानि (विदुषी) जानती (ओदनस्य) सुखवर्षकस्यान्नरूपस्य परमात्मनः (दर्विः) उल्मुकदर्विर्होमनः। उ० ३।८४। दॄ विदारणे-विन्। व्यञ्जनादिहारकं पात्रम् (वेद्याम्) यज्ञभूमौ (अधि) उपरि (एनम्) ब्रह्मौदनम् (चिनोतु) राशीकरोतु ॥