195 बार पढ़ा गया
यत्र॑ लो॒कांश्च॒ कोशां॒श्चापो॒ ब्रह्म॒ जना॑ वि॒दुः। अस॑च्च॒ यत्र॒ सच्चा॒न्त स्क॒म्भं तं ब्रू॑हि कत॒मः स्वि॑दे॒व सः ॥
पद पाठ
यत्र । लोकान् । च । कोशान् । च । आप: । ब्रह्म । जना: । विदु: । असत् । च । यत्र । सत् । च । अन्त: । स्कम्भम् । तम् । ब्रूहि । कतम: । स्वित् । एव । स: ॥७.१०॥
अथर्ववेद » काण्ड:10» सूक्त:7» पर्यायः:0» मन्त्र:10
पण्डित क्षेमकरणदास त्रिवेदी
ब्रह्म के स्वरूप के विचार का उपदेश।
पदार्थान्वयभाषाः - (यत्र ब्रह्म) जिस ब्रह्म में (आपः) विद्वान् (जनाः) जन (लोकान्) सब लोकों को (च च) और (कोशान्) सब कोशों [निधियों वा आधारों] को (विदुः) जानते हैं। (यत्र अन्तः) जिस के भीतर (असत्) असत् [अनित्य कार्यरूप जगत्] (च च) और (सत्) सत् [नित्य अर्थात् जगत् का कारण] है, (सः) वह (कतमः स्वित्) कौन सा (एव) निश्चय करके है ? [उत्तर] (तम्) उसको (स्कम्भम्) स्कम्भ [धारण करनेवाला परमात्मा] (ब्रूहि) तू कह ॥१०॥
भावार्थभाषाः - जिस के सामर्थ्य में सब लोक और उन के धारण और आकर्षण और सब कार्य और कारणरूप जगत् है, वही परमात्मा है ॥१०॥ यह मन्त्र महर्षि दयानन्दकृत ऋग्वेदादिभाष्यभूमिका पृ० ३०८ में व्याख्यात है ॥
टिप्पणी: १०−(यत्र) यस्मिन् (लोकान्) भुवनानि (कोशान्) निधीन्। आधारान् (च च) (आपः) आपः सकलविद्याधर्मव्यापिनः-दयानन्दभाष्ये, यजु० १०।४। विद्वांसः (ब्रह्म) ब्रह्मणि (जनाः) मनुष्याः (विदुः) जानन्ति (असत्) अनित्यं कार्यं जगत् (च) (यत्र) परमात्मनि (सत्) नित्यं जगतः कारणम् (च) (अन्तः) मध्ये। अन्यत् पूर्ववत् ॥
