165 बार पढ़ा गया
आर्ति॒रव॑र्ति॒र्निरृ॑तिः॒ कुतो॒ नु पुरु॒षेऽम॑तिः। राद्धिः॒ समृ॑द्धि॒रव्यृ॑द्धिर्म॒तिरुदि॑तयः॒ कुतः॑ ॥
पद पाठ
आर्ति: । अवर्ति: । नि:ऽऋति: । कुत: । नु । पुरुषे । अमति: । राध्दि: । सम्ऽऋध्दि: । अविऽऋध्दि: । मति: । उत्ऽइतय: । कुत: ॥२.१०॥
अथर्ववेद » काण्ड:10» सूक्त:2» पर्यायः:0» मन्त्र:10
पण्डित क्षेमकरणदास त्रिवेदी
मनुष्यशरीर की महिमा का उपदेश।
पदार्थान्वयभाषाः - (पुरुषे) मनुष्य में (नु) अब (आर्तिः) पीड़ा, (अवर्तिः) दरिद्रता, (निर्ऋतिः) महामारी और (अमतिः) कुमति (कुतः) कहाँ से [हैं]। (राद्धिः) पूर्णता, (समृद्धिः) सम्पत्ति, (अव्यृद्धिः) अन्यूनता, (मतिः) बुद्धि और (उदितयः) उदयक्रियायें (कुतः) कहाँ से [हैं] ॥१०॥
भावार्थभाषाः - मनुष्य अपने दुःख-सुख, हानि-लाभ, कुमति-सुमति आदि के कारणों को विचारता रहे ॥१०॥
टिप्पणी: १०−(आर्तिः) अ० ३।३१।२। पीडा (अवर्तिः) अ० ४।३४।३। दरिद्रता (निर्ऋतिः) अ० २।१०।१। कृच्छ्रापत्तिः-निरु० २।७ (कुतः) कस्मात् स्थानात् (नु) सम्प्रति (पुरुषे) मनुष्ये (अमतिः) दुर्मतिः (राद्धिः) राध संसिद्धौ-क्तिन्। संसिद्धिः। पूर्णता (समृद्धिः) सम्पत्तिः (अव्यृद्धिः) ऋद्धिर्वृद्धिः, विगता ऋद्धिर्व्यृद्धिर्न्यूनता, न व्यृद्धिः अन्यूनता (मतिः) बुद्धिः (उदितयः) उत्+इण् गतौ-क्तिन्। उदयक्रियाः (कुतः) ॥
