141 बार पढ़ा गया
त्रि॒षु पात्रे॑षु॒ तं सोम॒मा दे॒व्यहरद्व॒शा। अथ॑र्वा॒ यत्र॑ दीक्षि॒तो ब॒र्हिष्यास्त॑ हिर॒ण्यये॑ ॥
पद पाठ
त्रिषु । पात्रेषु । तम् । सोमम् । आ । देवी । अहरत् । वशा । अथर्वा । यत्र । दीक्षित: । बर्हिषि । आस्त । हिरण्यये ॥१०.१२॥
अथर्ववेद » काण्ड:10» सूक्त:10» पर्यायः:0» मन्त्र:12
पण्डित क्षेमकरणदास त्रिवेदी
ईश्वर शक्ति की महिमा का उपदेश।
पदार्थान्वयभाषाः - (त्रिषु) तीन [ऊँचे, नीचे और मध्य] (पात्रेषु) रक्षा के आधार [लोकों] में वर्तमान (तम्) उस (सोमम्) सर्वप्रेरक [परमेश्वर] को (देवी) विजयिनी (वशा) [कामनायोग्य परमेश्वरशक्ति] ने (आ) सब प्रकार (अहरत्) स्वीकार किया। (यत्र) जहाँ [तीनों लोकों] में (दीक्षितः) नियमवान् (अथर्वा) निश्चल परमात्मा (हिरण्यये) तेजोमय (बर्हिषि) वृद्धि के बीच (आस्त) बैठा है ॥१२॥
भावार्थभाषाः - बुद्धिमान् लोग ईश्वरशक्ति को त्रिलोकवर्ती परमेश्वर के आधीन जानते हैं, जो तेजोमय सदा प्रवृद्ध स्वतन्त्र परमात्मा सबका स्वामी है। तात्पर्य यह है कि ईश्वर और ईश्वरशक्ति में नित्य सम्बन्ध है ॥१२॥
टिप्पणी: १२−(त्रिषु) उच्चनीचमध्येषु (पात्रेषु) रक्षाधारेषु लोकेषु (सोमम्) सर्वप्रेरकं परमात्मानम् (आ) समन्तात् (देवी) विजयिनी (अहरत्) स्वीकृतवती (वशा) म० २। कमनीया परमात्मशक्तिः (अथर्वा) अ० ४।१।७। अ+थर्व चरणे-वनिप्। निश्चलः परमेश्वरः (यत्र) त्रिषु लोकेषु (दीक्षितः) तदस्य संजातं तारकादिभ्य इतच्। पा० ५।२।६। दीक्षा-इतच्। नियमवान् (बर्हिषि) वृद्धौ (आस्त) आस-लङ्। उपविष्टवान् (हिरण्यये) तेजोमये ॥
