वांछित मन्त्र चुनें

ऐषां॑ य॒ज्ञमु॒त वर्चो॑ ददे॒ऽहं रा॒यस्पोष॑मु॒त चि॒त्तान्य॑ग्ने। स॒पत्ना॑ अ॒स्मदध॑रे भवन्तूत्त॒मं नाक॒मधि॑ रोहये॒मम् ॥

मन्त्र उच्चारण
पद पाठ

आ । एषाम्‍ । यज्ञम्‍ । उत । वर्च: । ददे । अहम्‍ । राय: । पोषम्‍ । उत । चित्तानि । अग्ने । सऽपत्ना: । अस्मत्‍ । अधरे । भवन्तु । उत्‍ऽतमम्‍ । नाकम्‍ । अधि । रोहय । इमम्‍ ॥

अथर्ववेद » काण्ड:1» सूक्त:9» पर्यायः:0» मन्त्र:4


0 बार पढ़ा गया

पण्डित क्षेमकरणदास त्रिवेदी

सब सम्पत्तियों के लिये प्रयत्न का उपदेश।

पदार्थान्वयभाषाः - (अग्ने) हे परमेश्वर ! (एषाम्) इनके [अपने लोगों] के दिये (यज्ञम्) सत्कार, (उत) और (वर्चः) तेज, (रायः) धन की (पोषम्) बढ़ती (उत) और (चित्तानि) मानसिक बलों को (अहम्) मैं (आददे) ग्रहण करता हूँ। (सपत्नाः) वैरी लोग (अस्मत्) हमसे (अधरे) नीचे (भवन्तु) होवें, (उत्तमम्) अति ऊँचे (नाकम्) सुख में (एनम्) इसको [मुझे] (अधि) ऊपर (रोहय) चढ़ा ॥४॥
भावार्थभाषाः - बुद्धिमान् नीतिनिपुण पुरुष अपने पक्षवालों के किये हुए उपकार और सत्कार को सधन्यवाद स्वीकार करे और विपक्षियों को नीचा दिखा कर अपनी प्रतिष्ठा बढ़ावे ॥४॥ इस मन्त्र का उत्तरार्ध मन्त्र २ का उत्तरार्ध है ॥
टिप्पणी: ४−एषाम्। स्वपुरुषाणाम्। यज्ञम्। यजयाचयतविच्छप्रच्छरक्षो नङ्। पा० ३।३।९०। इति यज देवार्चादानसङ्गतिकरणेषु-नङ्। पूजाम्, कीर्तिम्। वर्चः। सर्वधातुभ्योऽसुन्। उ० ४।१८९। इति वर्च दीप्तौ−असुन्। नित्त्वाद् आद्युदात्तः। वर्चः। अन्ननाम−निघं० २।७। रूपम्। तेजः। आ-ददे। आङ् पूर्वात् डुदाञ् ग्रहणे-लट्। अहं गृह्णामि, स्वीकरोमि। रायः। रातेर्डैः। उ० २।६६। इति रा दाने डै प्रत्ययः, रै। धनस्य। पोषम्। पुष पुष्टौ−घञ्। पोषणं वर्धनं समृद्धिम्। रायस्पोषम्। षष्ठ्याः पतिपुत्र०। पा० ८।३।५३। इति विसर्गस्य सः। चित्तानि। चित ज्ञाने-क्त। मनांसि, मानसबलानि। अग्ने म० ३। हे परमेश्वर। सपत्ना...........इमम्। व्याख्यातम् २ ॥