वांछित मन्त्र चुनें

येनेन्द्रा॑य स॒मभ॑रः॒ पयां॑स्युत्त॒मेन॒ ब्रह्म॑णा जातवेदः। तेन॒ त्वम॑ग्न इ॒ह व॑र्धये॒मं स॑जा॒तानां॒ श्रैष्ठ्य॒ आ धे॑ह्येनम् ॥

मन्त्र उच्चारण
पद पाठ

येन । इन्द्राय । सम्‍ऽअभर: । पयांसि । उत्‍तमेन । ब्रह्मणा । जातऽवेद: । तेन । त्वम्‍ । अग्ने । इह । वर्धय । इमम्‍ । सऽजातानाम्‍ । श्रैष्‍ठ्ये । आ । धेहि । एनम्‍ ॥

अथर्ववेद » काण्ड:1» सूक्त:9» पर्यायः:0» मन्त्र:3


0 बार पढ़ा गया

पण्डित क्षेमकरणदास त्रिवेदी

सब सम्पत्तियों के लिये प्रयत्न का उपदेश।

पदार्थान्वयभाषाः - (जातवेदः) हे विज्ञानयुक्त, परमेश्वर ! तूने (येन उत्तमेन ब्रह्मणा) जिस उत्तम वेदविज्ञान से (इन्द्राय) पुरुषार्थी जीव के लिये (पयांसि) दुग्धादि रसों को (समभरः) भर रक्खा है। (तेन) उसी से (अग्ने) हे ज्ञानस्वरूप परमेश्वर ! (त्वम्) तू (इह) यहाँ पर (इमम्) इसे (मुझे) (वर्धय) वृद्धियुक्त कर, (सजातानाम्) तुल्य जन्मवाले पुरुषों में (श्रैष्ठ्ये) श्रेष्ठ पद पर (एनम्) इसको [मुझको] (आ) यथाविधि (धेहि) स्थापित कर ॥३॥
भावार्थभाषाः - परमेश्वर पुरुषार्थियों को सदा पुष्ट और आनन्दित करता है। मनुष्य को प्रयत्न करके अपनी श्रेष्ठता और प्रतिष्ठा बढ़ानी चाहिये ॥३॥ (अग्नि) शब्द ईश्वरवाची है। इस में यह प्रमाण है−मनु १२।१२३। एतमेके वदन्त्यग्निं मनुमन्ये प्रजापतिम्। इन्द्रमेकेऽपरे प्राणमपरे ब्रह्म शाश्वतम् ॥१॥ इसको कोई अग्नि, दूसरे मनु और प्रजापति, कोई इन्द्र, दूसरे प्राण और नित्य ब्रह्म कहते हैं ॥
टिप्पणी: ३−येन। ब्रह्मणा। इन्द्राय। १।२।३। जीवाय, पुरुषार्थिने जीवाय। सम्-अभरः। डुभृञ् भरणे, पोषणे−लङि सिप्। सम्यग् भृतवानसि पोषितवानसि। पयांसि। १।४।१। दुग्धानि, दुग्धधृतादिपदार्थान्। उत्-तमेन। म० २। अतिश्रेष्ठेन। ब्रह्मणा। १।८।४। वेदज्ञानेन। जात-वेदः। १।७।२। हे जातप्रज्ञान, परमेश्वर। तेन। ब्रह्मणा। अग्ने। हे ज्ञानस्वरूप परमेश्वर ! इह। अत्र, अस्मिन् जन्मनि। वर्धय। वृधु-णिच्। समर्धय। इमम्। उपासकं, माम्। स-जातानाम्। समान+जनी प्रादुर्भावे-क्त। जनसनखनां सञ्झलोः। पा० ६।४।४२। इति आत्त्वम्। समानस्य छन्दस्यमूर्ध०। पा० ६।३।८४। इति समासे समानस्य सभावः। समानजन्मनां स्वकुटुम्बिनां मध्ये। श्रैष्ठ्ये। गुणवचनब्राह्मणादिभ्यः कर्मणि च। पा० ५।१।१२४। इति श्रेष्ठ-ष्यञ्। श्रेष्ठत्वे, प्रधानत्वे। आ। समन्तात्−यथाविधि। धेहि। डुधाञ् धारणपोषणयोः-लोट्। धारय, स्थापय। एनम्। उपासकम् ॥