0 बार पढ़ा गया
पण्डित क्षेमकरणदास त्रिवेदी
सेनापति के लक्षण।
पदार्थान्वयभाषाः - (पूर्वः) मुखिया (अग्निः) अग्निरूप राजा (आरभताम्) [शत्रुओं] को पकड़ लेवे, (बाहुमान्) प्रबल भुजावाला (इन्द्रः) वायुरूप सेनापति (प्रनुदतु) निकाल देवे। (सर्वः) एक-एक (यातुमान्) दुःखदायी राक्षस (एत्य) आकर (अयम् अस्मि) यह मैं हूँ−(इति) ऐसा (ब्रवीतु) कहे ॥४॥
भावार्थभाषाः - जब अग्नि के समान तेजस्वी और वायु के समान वेगवान् महाप्रतापी राजा उपद्रवियों को पकड़ता और देश से निकालता है, तब उपद्रवी लोग अपना-अपना नाम लेकर उस राजा के शरणागत होते हैं ॥४॥
टिप्पणी: ४−अग्निः। मं० १। अग्निवत् तेजस्वी राजा। पूर्वः। पूर्व निमन्त्रणे निवासे वा-अच्। पुरोगामी, मुख्यः। आरभताम्। रभ राभस्ये=उपक्रमे। आङ् पूर्वकात् रभ स्पर्शे-लोट्। स्पृशतु। निगृह्णातु। इन्द्रः। १।२।३। वायुः, वायुवद् वेगवान् राजा। प्र+नुदतु। णुद प्रेरणे तुदादित्वात् शः। प्रेरयतु। अपसारयतु। बाहुमान्। तदस्यास्त्यस्मिन्निति मतुप्। पा० ५।२।९४। भूमनिन्दाप्रशंसासु नित्ययोगेऽतिशायने। संसर्गेऽस्तिविवक्षायां भवन्ति मतुबादयः ॥१॥ कारिका ॥ इति बाहुशब्दात् प्रशंसायां मतुप्। प्रबलभुजः। महाबली। ब्रवीतु। ब्रूञ्-लोट्। कथयतु। सर्वः। निखिलः। यातु-मान्। कृवापा० उ० १।१। इति यत ताडने-उण्। ततो मतुप् पूर्ववत् निन्दायाम्। यातवो यातना विद्यन्तेऽस्मिन् स यातुमान् पीडावान्, महापीडाकारी। अयम्। एतन्नामकोऽहम्। इति। एवम्। आ इत्य। समासेऽनञ्पूर्वे क्त्वो ल्यप्। पा० ७।१।३७। इति आङ्+इण् गतौ-इति क्त्वाप्रत्ययस्य ल्यबादेशः। ह्रस्वस्य पिति कृति०। पा० ६।१।७१। इति तुक् आगमः। आगत्य ॥
