0 बार पढ़ा गया
पण्डित क्षेमकरणदास त्रिवेदी
सेनापति के लक्षण।
पदार्थान्वयभाषाः - (परमेष्ठिन्) हे बड़े ऊँचे पदवाले ! (जातवेदः) हे ज्ञान वा धन के देनेवाले ! (तनूवशिन्) शरीरों को वश में रखने हारे ! (अग्ने) अग्नि, राजन् ! तू (तौलस्य) तोल से पाये हुए (आज्यस्य) घृत का (प्र-अशान) भोजन कर। और (यातुधानान्) दुःखदायी राक्षसों से (विलापय) विलाप करा ॥२॥
भावार्थभाषाः - जैसे अग्नि स्रुवादि के तौल व परिमाण से दिये हुए घृतादि हवन सामग्री को पाकर प्रज्वलित होता है, वैसे ही प्रतापी राजा प्रजा का दिया हुआ कर लेकर दुष्टों को दण्ड देता है, उससे प्रजा सदा आनन्दयुक्त रहती है ॥२॥
टिप्पणी: २−आज्यस्य। आङ्+अञ्ज मिश्रणे गतौ-क्यप्, न लोपः। कर्मणि षष्ठी, आ अज्यते शरीरेण। आज्यं, घृतम्। परमे-स्थिन्। परमे कित्। उ० ४।१०। इति परमे+ष्ठा गतिनिवृत्तौ−इनि, स च कित्। हलन्तात् सप्तम्याः संज्ञायाम्। पा० ६।३।९। इत्यलुक्। स्थास्थिन्स्पृणाम्। वा० पा० ८।३।९७। इति षत्वम्। परमे उत्तमे पदे तिष्ठतीति परमेष्ठी। हे उच्चपदस्थ राजन्। जात-वेदः। गतिकारकोपपदयोः पूर्वपदप्रकृतिस्वरत्वं च। उ० ४।२२७। इति जात+विद ज्ञाने, वा विद्लृ लाभे-असुन्। जातं प्रादुर्भूतं वेदो ज्ञानं धनं वा यस्मात् स जातवेदाः। जातवेदाः कस्माज् जातानि वेद जातानि वैनं विदुर्जाते जाते विद्यत इति वा जातवित्तो वा जातधनो जातविद्यो वा जातप्रज्ञानो वा−इति निरु० ७।१९। हे जातधन, हे जातप्रज्ञान। तनू−वशिन्। वशोऽस्त्यस्य−इनि। हे तनूनां अस्माकं शरीराणां वशयितः। अग्ने। मं० १। हे अग्निवत् तेजस्विन्। तौलस्य। तुल उन्माने−घञ्। तोल्यते उन्मीयते स्रुवादिना इति तोलम्। तोल-अण्। कर्मणि षष्ठी। तौलम्। तोलेन परिमाणेन कृतम्। प्र+अशान। अश भोजने-लोट्। हलः श्नः शानज् झौ। पा० ३।१।८३। इति श्नाप्रत्ययस्य शानच्। हौ परतः। अतो हेः। पा० ६।४।१०५। इति हेर्लुक्। त्वं भोजनं कुरु। भक्षय। यातु-धानान्। मं० १। पीडाप्रदान् राक्षसान्। वि+लापय। हेतुमति च। पा० ३।१।२६। इति वि विकृतम्। लप भाषे-णिच्-लोट्। विलापेन दुःखवचनेन युक्तान् कुरु ॥
