वांछित मन्त्र चुनें

मधो॑रस्मि॒ मधु॑तरो म॒दुघा॒न्मधु॑मत्तरः। मामित्किल॒ त्वं वनाः॒ शाखां॒ मधु॑मतीमिव ॥

मन्त्र उच्चारण
पद पाठ

मधो: ।अस्मि । मधुऽतर: । मदुघात् । मधुमत्ऽतर: । माम् । इत् । किल । त्वम् । वना: । शाखाम् । मधुमतीम्ऽइव ॥

अथर्ववेद » काण्ड:1» सूक्त:34» पर्यायः:0» मन्त्र:4


0 बार पढ़ा गया

पण्डित क्षेमकरणदास त्रिवेदी

विद्या की प्राप्ति का उपदेश।

पदार्थान्वयभाषाः - (मधोः) मधुर रस से मैं (मधुतरः) अधिक मधुर (अस्मि) होऊँ, (मदुघात्) लड्डू [वा मुलहटी ओषधि] से भी (मधुमत्तरः) अधिक मधुर रसवाला होऊँ। (त्वम्) तू (माम् इत्) मुझसे ही (किल) निश्चय करके (वनाः) प्रेम कर, (इव) जैसे (मधुमतीम्) मधुर रसवाली (शाखाम्) शाखा से [अनुराग करते हैं] ॥४॥
भावार्थभाषाः - विद्या का रस सांसारिक स्वादिष्ठ मिष्टान्न आदि रोचक पदार्थों से बहुत ही रसीला अर्थात् अधिक लाभदायक और उपकारी होता है। जैसे-जैसे ब्रह्मचारी यत्नपूर्वक विद्या की लालसा करता है, वैसे ही वैसे विद्या देवी भी उससे अनुराग करती है ॥४॥ मनु महाराज ने कहा है−अ० ४ श्लोक २० ॥ यथा यथा हि पुरुषः शास्त्रं समधिगच्छति। तथा तथा विजानाति विज्ञानं चास्य रोचते ॥१॥ जैसे-जैसे ही पुरुष शास्त्र को पढ़ता जाता है, वैसे ही वैसे वह अधिक विद्वान् होता जाता है और विज्ञान में उसकी रुचि होती है ॥
टिप्पणी: ४−मधोः। म० १। मधुररसात्, क्षौद्ररसात्। अस्मि। अहं भवानि। मधु-तरः। द्विवचनविभज्योपपदे तरबीयसुनौ। पा० ५।३।५७। इति मधु+तरप्। अधिकमाधुर्योपेतः। मदुघात्। मोदकात्। मुद हर्षे−ण्वुल्। छान्दसं रूपम् मिष्टखाद्यविशेषात्। यद्वा [मधुकात्] मधु+कै−क। मधु मधुरं कायति शब्दयति विज्ञापयतीति मधुकम्। यष्टिमधुकायाः, ओषधिविशेषात्। सायणभाष्ये तु (मदुघात्)=मधुदुघात्, मधु+दुह प्रपूरणे−कप्, घत्वं च, मधु−शब्दे धुलोपश्छान्दसः, मधुस्राविणः पदार्थविशेषात्−इति वर्तते। मधुमत्−तरः। मधु+मतुप्+तरप् पूर्ववत्। पा० ५।३।५७। अधिकतरमधुमान्, उपकारितरः। माम्। विद्यार्थिनं ब्रह्मचारिणम्। किल। प्रसिद्धौ, निश्चयेन। त्वम्। विद्ये। वनाः। वन संभक्तौ−लेट्। लेटोऽडाटौ। पा० ३।४।९४। इति आडागमः। त्वं संभजेः, सेवस्व, कामयेथाः। शाखाम्। शाख व्याप्तौ−अच्, टाप्। वृक्षाङ्गविशेषम्। मधुमतीम्। म० १। मधु+मतुप्−ङीप्। मधुररसयुक्ताम् ॥