वांछित मन्त्र चुनें

यासां॑ दे॒वा दि॒वि कृ॒ण्वन्ति॑ भ॒क्षं या अ॒न्तरि॑क्षे बहु॒धा भ॑वन्ति। या अ॒ग्निं गर्भं॑ दधि॒रे सु॒वर्णा॒स्ता न॒ आपः॒ शं स्यो॒ना भ॑वन्तु ॥

मन्त्र उच्चारण
पद पाठ

यासाम् । देवा: । दिवि । कृण्वन्ति । भक्षम् । या: । अन्तरिक्षे । बहुऽधा । भवन्ति । या: । अग्निम् । गर्भम् । दधिरे । सुऽवर्णा: । ता: । न: । आप: । शम् । स्योना: । भवन्तु ॥

अथर्ववेद » काण्ड:1» सूक्त:33» पर्यायः:0» मन्त्र:3


0 बार पढ़ा गया

पण्डित क्षेमकरणदास त्रिवेदी

सूक्ष्म तन्मात्राओं का विचार।

पदार्थान्वयभाषाः - (देवाः) सब प्रकाशमय पदार्थ (दिवि) व्यवहार के योग्य आकाश में (यासाम्) जिनका (भक्षम्) भोजन (कृण्वन्ति) करते हैं और (याः) जो [तन्मात्राएँ] (अन्तरिक्षे) सबके मध्यवर्ती आकर्षण में (बहुधा) अनेक रूपों से (भवन्ति) वर्त्तमान हैं और (याः) जिन (सुवर्णाः) सुन्दर रूपवाली (आपः) तन्मात्राओं ने (अग्निम्) [बिजुली] रूप अग्नि को (गर्भम्) गर्भ के समान (दधिरे) धारण किया था, (ताः) वो [तन्मात्राएँ] (नः) हमारे लिये (शम्) शुभ करनेहारी और (स्योनाः) सुख देनेवाली (भवन्तु) होवें ॥३॥
भावार्थभाषाः - अपरिमित तन्मात्राएँ ईश्वरकृत परस्पर आकर्षण से संसार के (देवाः) सूर्य, अग्नि, वायु आदि सब पदार्थों के धारण और पोषण का कारण हैं। (देवाः) विद्वान् लोग इनके सूक्ष्म विचार से संसार में अनेक उपकार करके सुख पाते हैं ॥३॥
टिप्पणी: ३−यासाम्। अपाम्। देवाः। १।७।१। व्यावहारिकपदार्थाः। प्रकाशमयाः किरणाः। दिवि। १।३०।३। व्यवहारयोग्ये आकाशे। जगति। कृण्वन्ति। कृवि हिंसाकरणयोः। कुर्वन्ति। भक्षम्। भक्ष अदने−कर्मणि घञ्। भक्ष्यम्, अन्नम्, पोषणम्। याः। आपः। अन्तरिक्षे। १।३०।३। मध्ये दृश्यमाने आकर्षणसामर्थ्ये। बहु-धा। विभाषा बहोर्धाऽविप्रकृष्टकाले। पा० ५।४।२०। इति बहु+धा। बहुप्रकारेण, अविप्रकृष्टकाले। भवन्ति। वर्तन्ते। अन्यद् व्याख्यातम् म० १ ॥