917 बार पढ़ा गया
वि॒द्मा श॒रस्य॑ पि॒तरं॒ वरु॑णं श॒तवृ॑ष्ण्यम्। तेना॑ ते त॒न्वे॑३ शं क॑रं पृथि॒व्यां ते॑ नि॒षेच॑नं ब॒हिष्टे॑ अस्तु॒ बालिति॑ ॥
पद पाठ
विद्म । शरस्य । पितरम् । वरुणम् । शतऽवृष्ण्यम् ।तेन । ते । तन्वे । शम् । करम् । पृथिव्याम् । ते । निऽसेचनम् । बहिः । ते । अस्तु । बाल् । इति ॥
अथर्ववेद » काण्ड:1» सूक्त:3» पर्यायः:0» मन्त्र:3
पण्डित क्षेमकरणदास त्रिवेदी
शान्ति के लिये उपदेश।
पदार्थान्वयभाषाः - (शरस्य) शत्रुनाशक [वा बाणधारी] शूर के (पितरम्) रक्षक, पिता, (वरुणम्) लोकों के ढकनेवाले आकाशरूप विस्तीर्ण (शतवृष्ण्यम्) सैकड़ों सामर्थ्यवाले [परमेश्वर] को (विद्म) हम जानते हैं। (तेन) उस [ज्ञान] से.... ॥३॥
भावार्थभाषाः - आकाश में सूर्य भूमि आदि लोक स्थित हैं और परमेश्वर के आधीन आकाश भी है−इत्यादि ॥३॥ (वरुण) मध्यस्थान देवता निरु० १०।३। इससे वृष्टिजल का अर्थ प्रतीत होता है, परन्तु (पर्जन्य) शब्द मं १ में आ चुका है, इससे यहाँ पर वृष्टि का आधार और सबका ढकनेवाला आकाश अर्थ है। सायणभाष्य में रात्रि का अभिमानी देवता अर्थ है ॥
टिप्पणी: ३−वरुणम्। कृवृदारिभ्य उनन्। उ० ३।५३। इति वृञ् वरणे-उनन्। आवृणोति लोकान्। मध्यस्थानदेवतासु−वरुणो वृणोतीति सतः−निरु० १०।३। लोकानामावरकम्, अन्तरिक्षम् आकाशं वा। वरणो रात्र्यभिमानी देवः−इति सायणः। शेषं पूर्ववद् व्याख्येयम्, मं० १ ॥
