पण्डित क्षेमकरणदास त्रिवेदी
युद्ध का प्रकरण।
पदार्थान्वयभाषाः - (रक्षोहा) राक्षसों का मार डालनेवाला (अमीवचातनः) दुःख मिटानेवाला (देवः) विजयी (अग्निः) अग्निरूप सेनापति (द्वयाविनः) दुमुखे कपटी, (यातुधानान्) पीडा देनेवाले (किमीदिनः) यह क्या है यह क्या है, ऐसा करनेवाले छली सूचकों वा लंपटों को (अप दहन्) मिटाकर भस्म करता हुआ (उप) हमारे समीप (प्र-अगात्) आ पहुँचा है ॥१॥
भावार्थभाषाः - जब सेनापति अग्निरूप होकर शतघ्नी [तोप] भुशुण्डी [बन्दूक] धनुष् बाण तरवारि आदि अस्त्र-शस्त्रों से शत्रुओं का नाश करता है, तब राज्य में शान्ति रहती है ॥१॥
टिप्पणी: १−अगात्। इण् गतौ−लुङ्। अगमत्। देवः। १।७।१। विजयी। अग्निः। अग्निवत् तेजस्वी सेनापतिः। रक्षः−हा। रक्ष पालने−अपादाने, असुन् रक्षो रक्षितव्यमस्मात्। इति यास्कः−निरु० ४।१८। बहुलं छन्दसि। पा० ३।२।८८। इति रक्षः+हन्−क्विप्। हिंसकानां हन्ता। अमीव-चातनः। इण्शीभ्यां वन्। उ० १।१५२। इति बाहुलकात् अम रोगे-वन्, ईडागमः। अमीवं दुःखम्। चातयतिर्नाशने−निरु० ६।३०। दुःखानां नाशयिता। अप+दहन्। दह-शतृ। संतापयन्। भस्मसात् कुर्वन्। द्वयाविनः। द्वयं वाचिकं माधुर्यं मानसिकं हिंसनं च येषामस्तीति। बहुलं छन्दसि। पा० ५।२।१२२। इति द्वय−विनिप्रत्ययः। दीर्घश्च। मायाविनः। यातु-धानान्। १।७।१। पीडाप्रदान्। किमीदिनः,।१।७।१। पिशुनान्, कपटिनः, सूचकान् ॥
