0 बार पढ़ा गया
पण्डित क्षेमकरणदास त्रिवेदी
युद्ध का प्रकरण।
पदार्थान्वयभाषाः - (पादौ) हे हमारे दोनों पाँव (प्रेतम्) आगे बढ़ो, (प्रस्फुरतम्) फुरती करे जाओ, (पृणतः) तृप्त करनेवाले (गृहान्) कुटुम्बियों के पास [हमें] (वहतम्) पहुँचाओ। (प्रथमा) अपूर्व वा विख्यात (अजीता=अजिता) बिना जीती और (अमुषिता) विना लूटी हुई (इन्द्राणी) इन्द्र की शक्ति, महा सम्पत्ति (पुरः) [हमारे] आगे-आगे (एतु) चले ॥४॥
भावार्थभाषाः - १−महाप्रतापी शूरवीर पुरुषार्थी राजा विजय करके और बहुत धन प्राप्त करके सावधान होकर अपने घर को लौटे और अपने मित्रों में अनेक प्रकार से उन्नति करके सुखभोग करे ॥ २−जितेन्द्रिय पुरुष आत्मस्थ परमेश्वर के दर्शन से परोपकार करके सुख प्राप्त करे ॥४॥ (इ॒हेन्द्रा॒णी॒मुप॑ह्वये वरुणा॒नीं स्व॒स्तये॑) ऋ० १।२२।१२। इस मन्त्र में (इन्द्राणी) इन्द्र सूर्य वा वायु की शक्ति और (वरुणानी) वरुण जल की शक्ति ऐसा अर्थ श्रीमद्दयानन्दभाष्य में है ॥
टिप्पणी: ४−प्र+इतम्। इण् गतौ−लोट्। युवां प्रकर्षेण गच्छतम्। पादौ। हे मम पादौ। स्फुरतम्। स्फुर स्फूर्तौ, चलने च−लोट्। शीघ्रं चलतम्। वहतम्। वह प्रापणे−लोट्, द्विकर्मकः। अस्मान् प्रापयतम्। पृणतः। पृण तर्पणे, तुदादिः−शतृ। तर्पयितॄन् सुखयितॄन् पुरुषान्। गृहान्। पुंलिङ्गम्। गेहे कः। पा० ३।१।१४४। इति ग्रह आदाने−क। दारान् दारादीन् गृहस्थान् प्रति। इन्द्राणी। इन्द्राणीन्द्रस्य पत्नी−निरु० ११।३७। इन्द्रस्य विभूतिः−इति दुर्गाचार्यस्तद्वृत्तौ। इन्द्रवरुणभवशर्व०। पा० ४।१।४९। इति इन्द्र−ङीष् आनुक् च। इन्द्रस्य ऐश्वर्यशालिनः पत्नी पालयित्री शक्तिः। महासमृद्धिः महालक्ष्मीः। एतु। इण्−गतौ। गच्छतु। प्रथमा। १।१२।१। अपूर्वा। प्रख्याता, उत्कृष्टा। अजीता। जि-क्त। सांहितिको दीर्घः। अनिर्जिता, अपराभूता। अमुषिता। मुष वधे, लुण्ठने−क्त। अनपहृता। पुरः। पुरस्तात्। अस्माकम् अग्रे ॥
