वांछित मन्त्र चुनें

न ब॒हवः॒ सम॑शक॒न्नार्भ॒का अ॒भि दा॑धृषुः। वे॒णोरद्गा॑ इवा॒भितो ऽस॑मृद्धा अघा॒यवः॑ ॥

मन्त्र उच्चारण
पद पाठ

न । वहव: । सम् । अशकन् । न । अर्भका: । अभि । दधृषु: । वेणो: । अङ्गा:ऽइव । अभित: । असम्ऽऋध्दा: । अघऽयव: ॥

अथर्ववेद » काण्ड:1» सूक्त:27» पर्यायः:0» मन्त्र:3


0 बार पढ़ा गया

पण्डित क्षेमकरणदास त्रिवेदी

युद्ध का प्रकरण।

पदार्थान्वयभाषाः - (न) न तो (बहवः) बहुत से शत्रु (समशकन्) समर्थ हुए (न) और न (अर्भकाः) वह निर्बल हो जाने पर (अभिदाधृषुः) कुछ साहस कर सके, (वेणोः) बाँस के (अद्गाः) मालपुओं के (इव) समान (अघायवः) बुरा चीतनेवाले शत्रु (असमृद्धाः) निर्धन [होवें] ॥३॥
भावार्थभाषाः - राजा दुराचारी दुष्टों को ऐसा वश में करे कि वह एकत्र न हो सकें और न सता सकें और जैसे नीरस सूखे बाँस आदि तृण का भोजन पुष्टिदायक नहीं होता, इसी प्रकार सर्वथा निर्बल कर दिये जावें। इसी प्रकार मनुष्य आत्मशिक्षा करें ॥३॥ सायणभाष्य में (दाधृषुः) के स्थान में [दादृशुः] और (अद्गाः) के स्थान में [उद्गाः] है ॥
टिप्पणी: ३−बहवः। लङ्घिबंह्योर्नलोपश्च। उ० १।२९। इति बृहि वृद्धौ−कु, नस्य लोपः। विपुलाः, हस्त्यश्वरथपदातियुक्ताः शत्रवः। सम्। सम्यक्, अल्पमपीत्यर्थः। अशकन्। शक्लृ शक्तौ−लुङ्। जेतुं शक्ता अभूवन्। अर्भकाः। अर्त्तिगॄभ्यां भन्। उ० ३।१५२। इति ऋ गतौ-भन् स्वार्थे-कन्। दभ्रमभ्रकमित्यल्पस्य। इति यास्कः−निरु० ३।२०। अल्पाः, निर्बलाः। अभि। आभिमुख्येन। दाधृषुः। धृषु संहतौ, हिंसे, प्रागल्भ्ये−लिट्। दीर्घः। धृष्टाः प्रगल्भा बभूवुः। वेणोः। अजिवृरीभ्यो निच्च। उ० ३।३८। इति अज गतिक्षेपणयोः−णु। वीभावो गुणश्च। वंशकाण्डस्य नीरसतृणस्य इत्यर्थः। अद्गाः। गन् गम्यद्योः। उ० १।१२३। इति अद भक्षणे−गन्। अद्यते भक्ष्यते स अद्गः। पुरोडाशाः। अभितः। सर्वतः। अन्यद् व्याख्यातम्। म० २ ॥