नमः॑ शी॒ताय॑ त॒क्मने॒ नमो॑ रू॒राय॑ शो॒चिषे॑ कृणोमि। यो अ॑न्ये॒द्युरु॑भय॒द्युर॒भ्येति॒ तृती॑यकाय॒ नमो॑ अस्तु त॒क्मने॑ ॥
पद पाठ
नम: । शीताय । तक्मने । नम: । रूराय । शोचिषे । कृणोमि । य: । अन्येद्यु: । उभयऽद्यु: । अभिऽएति । तृतीयकाय । नम: । अस्तु । तक्मने ॥
अथर्ववेद » काण्ड:1» सूक्त:25» पर्यायः:0» मन्त्र:4
0 बार पढ़ा गया
पण्डित क्षेमकरणदास त्रिवेदी
ज्वर आदि रोग की शान्ति के लिये उपदेश।
पदार्थान्वयभाषाः - (शीताय) शीत (तक्मने) जीवन को कष्ट देनेहारे ज्वर [ज्वररूप परमेश्वर] को (नमः) नमस्कार और (रूराय) क्रूर (शोचिषे) ताप के ज्वर को [ज्वररूप परमेश्वर को] (नमः) नमस्कार (कृणोमि) मैं करता हूँ। (यः) जो (अन्येद्युः) एकान्तरा ज्वर और (उभयद्युः) दो अन्तरा ज्वर (अभि एति) चढ़ता है, [तस्मै] [उस ज्वररूप को और] (तृतीयकाय) तिजारी (तक्मने) ज्वर [ज्वररूप परमेश्वर] को (नमः) नमस्कार (अस्तु) होवे ॥४॥
भावार्थभाषाः - परमेश्वर अनेक प्रकार के ज्वर आदि रोगों से पापियों को कष्ट देता है, उस के क्रोध से भय मान कर हम खोटे कामों से बचकर सदा शान्तचित्त और आनन्द में मग्न रहें ॥४॥
टिप्पणी: ४−शीताय। श्यैङ्। गतौ-क्त। द्रवमूर्त्तिस्पर्शयोः श्यः। पा० ६।१।२४। इति सम्प्रसारणम्। हलः। पा० ६।४।२। इति दीर्घः। शीतलाय। शीतस्पर्शवते। तक्मने। म० १। कृच्छ्रजीवनकारिणे रोगाय, ज्वराय ज्वरसमानाय परमेश्वराय। रूराय। स्फायितञ्चिवञ्चिशकि०। उ० २।१३। इति रुङ् बधे-रक्, दीर्घश्च। घातकाय, पीडकाय, क्रूराय। शोचिषे। म० २। तापकराय। कृणोमि। कृवि हिंसाकरणयोः। करोमि। यः। तक्मा, ज्वरः। अन्येद्युः। अव्ययम्। अन्यस्मिन् दिने, परदिने। उभयद्युः। अव्ययम्। उभयस्मिन् द्वितीयेऽहनि। अभि-एति। आगच्छति। तृतीयकाय। त्रेः सम्प्रसारणं च। पा० ५।२।५५। इति त्रि-तीयः पूरणे, संप्रसारणं च। स्वार्थे कन्। तृतीयदिने आगच्छते ॥
