वांछित मन्त्र चुनें

या रोहि॑णीर्देव॒त्या॑३ गावो॒ या उ॒त रोहि॑णीः। रू॒पंरू॑पं॒ वयो॑वय॒स्ताभि॑ष्ट्वा॒ परि॑ दध्मसि ॥

मन्त्र उच्चारण
पद पाठ

या: । रोहिणी: । देवत्या: । गाव: । या: । उत । रोहिणी: ।रूपम्ऽरूपम् । वय:ऽवय: । ताभि: । त्वा । परि । दध्मसि ॥

अथर्ववेद » काण्ड:1» सूक्त:22» पर्यायः:0» मन्त्र:3


0 बार पढ़ा गया

पण्डित क्षेमकरणदास त्रिवेदी

रोगनाश के लिये उपदेश।

पदार्थान्वयभाषाः - (याः) जो (देवत्याः) दिव्य गुण युक्त (रोहिणीः) स्वास्थ्य उत्पन्न करनेवाली ओषधें (उत) और (याः) जो (रोहिणीः) लाल वर्णवाली (गावः) दिशाएँ हैं। (ताभिः) उन सबके साथ (त्वा) तुझको (रूपम् रूपम्) सब प्रकार की सुन्दरता और (वयः वयः) सब प्रकार के बल के लिये (परि दध्मसि) हम सर्वथा पुष्ट करते हैं ॥३॥
भावार्थभाषाः - जब सूर्य की किरणों से दिशाएँ रक्तवर्ण दिखायी देती हैं, तब प्रातः-सायं दोनों समय सद्वैद्य रोगी को सुपरीक्षित औषधों और यथायोग्य वायुसेवन से स्वस्थ करके सब प्रकार से हृष्ट-पुष्ट और बलवान् करें ॥३॥
टिप्पणी: ३−रोहिणीः। रुहेश्च। उ० २।५५। इति रुह उद्भवे−इनन्। षिद्गौरादिभ्यश्च। पा० ४।१।४१। इति गौरादित्वात् ङीष्। वा छन्दसि। पा० ६।१।१०६। इति जसि पूर्वसवर्णदीर्घः। रोहयन्ति जनयन्ति स्वास्थ्यं ता रोहिण्यः, ओषधयः। देवत्याः। भवे छन्दसि। पा० ४।४।११०। इति देवता-यत्। दिव्यगुणयुक्ताः। गावः। स्त्रीलिङ्गम्। दिशाः। रोहिणीः। वर्णादनुदात्तात् तोपधात्तो नः। पा० ४।१।३९। इति रोहित−ङीप्, तकारस्य नकारः। जसि पूर्वसवर्णदीर्घः। रोहिण्यः, लोहितवर्णाः प्रातःसायंकालभवाः। रूपं−रूपम्। नित्यवीप्सयोः। पा० ८।१।४। इति द्विर्वचनम्। सर्वसौन्दर्येण। सर्वसौन्दर्याय। वयः−वयः। वय गतौ−असुन्। वीप्सायां द्विर्वचनम्। कृत्स्नेन यौवनेन, सर्वेण सामर्थ्येण। सर्वसामर्थ्याय। ताभिः। गोभिश्च रोहिणीभिश्च ॥