वांछित मन्त्र चुनें

वि न॒ इन्द्र॒ मृधो॑ जहि नी॒चा य॑च्छ पृतन्य॒तः। अ॑ध॒मं ग॑मया॒ तमो॒ यो अ॒स्माँ अ॑भि॒दास॑ति ॥

मन्त्र उच्चारण
पद पाठ

वि । न: । इन्द्र: । मृध: । जहि । नीचा । यच्छ । पृतन्यत: । अधमम् । गमय । तम: । य: । अस्मान् । अभिऽदासति ॥

अथर्ववेद » काण्ड:1» सूक्त:21» पर्यायः:0» मन्त्र:2


0 बार पढ़ा गया

पण्डित क्षेमकरणदास त्रिवेदी

राजनीति और शान्तिस्थापन का उपदेश।

पदार्थान्वयभाषाः - (इन्द्र) हे बड़े ऐश्वर्यवाले राजन् ! (नः) हमारे (मृधः) शत्रुओं को (विजहि) मार डाल, (पृतन्यतः) और सेना चढ़ाकर लानेहारों को (नीचा) नीचे करके (यच्छ) रोक दे। (यः) जो (अस्मान्) हमको (अभिदासति) हानि पहुँचावे, उसको (अधमम्) नीचे (तमः) अन्धकार में (गमय) पहुँचा दे ॥२॥
भावार्थभाषाः - १−न्यायशील, प्रतापी राजा अन्यायी दुराचारियों को परमेश्वर के दिये हुए बल से सब प्रकार परास्त करके दृढ़ बन्धीगृह में डाल दे ॥ २−महाबली परमेश्वर को हृदयस्थ समझकर सब मनुष्य अपनी कुवृत्तियों का दमन करें ॥२॥
टिप्पणी: २−वि। विविधाम्। मृधः। म० १। मृध हिंसायाम्−क्विप्। मर्धयितॄन्, हिंसकान्, शत्रून्। जहि। १।८।३। नाशय। नीचा। सुपां सुलुक्०। पा० ७।१।३९। नीचैः शब्दात् सुपो डा प्रत्ययः, डित्त्वात् टिलोपः। नीचैः। यच्छ। १।१।३। नियमय, न्यग्भूतान् कुरु। पृतन्यतः। सुप आत्मनः क्यच्। पा० ३।१।८। इति पृतना−क्यच्। कव्यध्वरपृतनस्यर्चि लोपः। पा० ७।४।३९। इति अकारलोपः। तदन्तस्य धातुसंज्ञायां लटः शतृ। युद्धार्थं पृतनां सेनाम् आत्मन इच्छतः शत्रून्। अधमम्। अधस्+म प्रत्ययः, अन्त्य-लोपः। अतिनीचम्। निकृष्टम्। गमय। गम्लृ णिचि−लोट् द्विकर्मकः। प्रापय तं शत्रुम्। तमः। तमिर् खेदे−असुन्। अन्धकारम्। अस्मान्, अभिदासति। व्याख्यातम्, १।१९।३ ॥