वांछित मन्त्र चुनें
285 बार पढ़ा गया

ये ऽमा॑वा॒स्यां॑३ रात्रि॑मु॒दस्थु॑र्व्रा॒जम॒त्त्रिणः॑। अ॒ग्निस्तु॒रीयो॑ यातु॒हा सो अ॒स्मभ्य॒मधि॑ ब्रवत् ॥

मन्त्र उच्चारण
पद पाठ

ये । अमाऽवास्याम् । रात्रिम् । उत्ऽअस्थु: । व्राजम् । अत्त्रिण: । अग्नि: । तुरीय: । यातुऽहा । स: । अस्मभ्यम् । अधि । व्रवत् ॥

अथर्ववेद » काण्ड:1» सूक्त:16» पर्यायः:0» मन्त्र:1


पण्डित क्षेमकरणदास त्रिवेदी

विघ्न के नाश का उपदेश।

पदार्थान्वयभाषाः - (ये) वे जो (अत्रिणः) उदरपोषक [खाऊ लोग] (अमावास्याम्) अमावसी में (रात्रिम्) विश्राम देनेहारी रात्रि को (व्राजम्) गोशालाओं पर [अथवा समूह के समूह] (उदस्थुः) चढ़ आये हैं। (सः) वह (तुरीयः) वेगवान् (यातुहा) राक्षसों का नाश करनेहारा (अग्निः) अग्नि [अग्निसदृश तेजस्वी राजा] (अस्मभ्यम्) हमारे हित के लिये (अधि) [उन पर] अधिकार जमा कर (ब्रवत्) घोषणा करे ॥१॥
भावार्थभाषाः - जो दुष्ट जन अन्धेरी रातों में गोशाला आदि पर धावा करके प्रजा को सतावें, तो प्रतापी राजा ऐसे राक्षसों से रक्षा करके राज्य भर में शान्ति फैलावे ॥१॥
टिप्पणी: १−अमा-वास्याम्। अमा+वस निवासे−घञ्। अमा साहित्येन चन्द्रार्कयोर्वासो यत्र। षिद्गौरादिभ्यश्च। पा० ४।१।४१। इति ङीष्। उदात्तस्वरितयोर्यणः स्वरितोऽनुदात्तस्य। पा० ८।२।४। इति स्वरितः। अमावस्यायां रात्रौ, महान्धकारे। रात्रिम्। राशदिभ्यां त्रिप्। उ० ४।६७। इति रा दानग्रहणयोः−त्रिप्, ददाति विश्रामं, गृह्णाति श्रमं च। कालाध्वनोरत्यन्तसंयोगे। पा० २।३।५। इति द्वितीया। रजनीम्। निशाकाले। उत्-अस्थुः। ष्ठा गतिनिवृत्तौ-लुङ्। उत्थितवन्तः, संचरणं कृतवन्तः। व्राजम्। तस्य समूहः पा० ४।२।३७। इति व्रज−अण् समूहे, नपुंसकत्वम्। गोष्ठसमूहम्। अथवा। क्रियाविशेषणम्। व्रजः=समूहः−अण्। अतिसमूहेन। अत्रिणः। १।७।३। अदनशीलाः, स्वार्थिनः, उदरपोषकाः। अग्निः। १।६।२। अग्निवत् तेजस्वी राजा। तुरीयः। तुरो वेगः। घच्छौ च। पा० ४।४।११७। इति तुर−छः प्रत्ययः, तत्र भव इत्यर्थे। वेगवान्। यातुहा। कृवापाजिमि० उ० १।१। इति यत ताडने−उण्। यातयतीति यातुः, राक्षसः। बहुलं छन्दसि। पा० ३।२।८८। इति यातूपपदे हन हिंसागत्योः−क्विप्। राक्षसघातकः। दुष्टनाशकः। अधि। अधिकृत्य, स्वामित्वेन। ब्रवत्। ब्रूञ् व्यक्तायां वाचि-लेट्। ब्रूयात् ॥