365 बार पढ़ा गया
सं सं स्र॑वन्तु॒ सिन्ध॑वः॒ सं वाताः॒ सं प॑त॒त्रिणः॑। इ॒मं य॒ज्ञं प्र॒दिवो॑ मे जुषन्तां संस्रा॒व्ये॑ण ह॒विषा॑ जुहोमि ॥
पद पाठ
सम् । सम् । स्रवन्तु । सिन्धव: । सम् । वाता: । सम् । पतत्रिण: ।इमम् । यज्ञम् । प्रऽदिव: । मे । जुषन्ताम् । सम्ऽस्राव्येण । हविषा । जुहोमि ॥
अथर्ववेद » काण्ड:1» सूक्त:15» पर्यायः:0» मन्त्र:1
पण्डित क्षेमकरणदास त्रिवेदी
ऐश्वर्य की प्राप्ति का उपदेश।
पदार्थान्वयभाषाः - (सिन्धवः) सब समुद्र (सम् सम्) अत्यन्त अनुकूल (स्रवन्तु) बहें, (वाताः) विविध प्रकार के पवन और (पतत्रिणः) पक्षी (सम् सम्) बहुत अनुकूल बहैं। (प्रदिवः) बड़े तेजस्वी विद्वान् लोग (इमम्) इस (मे) मेरे (यज्ञम्) सत्कार को (जुषन्ताम्) स्वीकार करें, (संस्राव्येण) बहुत आर्द्रभाव [कोमलता] से भरी हुयी (हविषा) भक्ति के साथ [उनको] (जुहोमि) मैं स्वीकार करता हूँ ॥१॥
भावार्थभाषाः - मनुष्यों को योग्य है कि नौका आदि से समुद्रयात्रा को, विमान आदि से वायुमण्डल में जाने आने के मार्गों को और यथायोग्य व्यवहार से पक्षी आदि सब जीवों को अनुकूल रक्खें और विज्ञानपूर्वक सब पदार्थों से उपकार लेवें और विद्वानों में पूर्ण प्रीति और श्रद्धा रक्खें, जिससे वह भी उत्साहपूर्वक वर्ताव करें ॥१॥
टिप्पणी: १−सम् सम्। अभ्यासे भूयांसमर्थं मन्यन्ते−निरु० १०।४२। अत्यन्त-सम्यक्, अत्यनुकूलाः। स्रवन्तु। स्रु गतौ, स्रवणे च-लोट्। गच्छन्तु, प्रवहन्तु। सिन्धवः। १।४।३। स्यन्दनशीलाः। समुद्राः। स्त्रियां, नद्यः। सम्=संस्रवन्तु। उपसर्गवशात् स्रवन्तु इति सर्वत्र अनुषज्यते। अनुकूलाः प्रवर्तन्ताम्। वाताः। १।११।६। विविधपवनाः। सम्। सम्यग् अनुकूलाश्चरन्तु। पतत्रिणः। पतत्रं पक्षः। अत इनिठनौ। पा० ५।२।११५। इति पतत्र−इनि मत्वर्थे। पक्षिणः। इमम्। प्रवर्तमानम्। यज्ञम्। १।९।४। यागं विदुषां पूजनम्। प्र-दिवः। प्र+दिवु द्युतिस्तुतिगत्यादिषु−क्विप्। प्रकृष्टप्रकाशाः, देवाः, विद्वांसः। जुषन्ताम्। जुषी प्रीतिसेवनयोः−लोट्। सेवन्ताम्, स्वीकुर्वन्तु। सम् स्राव्येण। स्रु गतौ-ण। तस्येदम्। पा० ४।३।१२०। इति संस्राव-यत्। यद्वा। अचो यत्। पा० ३।१।९७। इति सम्+स्रु-णिच्-यत्। संस्रावेण सम्यक् स्रवणेन आर्द्रभावेन युक्तेन। हविषा। १।४।३। आत्मदानेन, भक्त्या। जुहोमि। यु दानादानादनेषु-लट्। अहम् आददे, स्वीकरोमि तान् प्रदिवः ॥
